Skip to content
realyyz's blog
Click here to change language
Go back

[Yeniden Yayın] Bağımsız Düşünmek Neden Bu Kadar Zor? — Psikolojik Nedenler ve Kişisel Deneyimlerim

Edit page

realyyz’nin notu:

Çince, dünyanın en çok konuşulan dillerinden biri; dolayısıyla kaliteli yazar ve kamu yorumcusu üretmesi beklenebilir. Ama gerçekte bu insanlar, Çince dışındaki okuyuculara neredeyse görünmez. Hatta Çince internet içinde bile sıradan okuyucuların ulaşabileceği bağımsız yazarların sayısı son derece az. Yurt dışı platformlara doğrudan erişilemiyor, Çin içindeki içerik ekosistemi kendi kendine yeterliydi; çoğu insanın İngilizcesi kısıtlı ve kamusal meselelere ilgisi sınırlı. Bunun sonucunda ne Çince ne İngilizce çevrede Çinli blog yazarlarına pek rastlanmıyor.

Program-Think (编程随想), bu alanda nadir istisnalardan biri ve basitleştirilmiş Çince dünyasının en etkili aydınlatıcı blog yazarı. “En etkili” ifadesi abartı değil: 1,4 milyar insanın içinden aynı şeyi yapan ikinci bir kişi yok. Okuyucularına neye inanmaları gerektiğini nadiren söylüyor; bunun yerine nasıl yargılanacağını, nasıl sorgulanacağını, mantık yanılgılarının ve bilişsel önyargıların nasıl fark edileceğini gösteriyor. Kamusal meselelere ilgili olan, ABD platformlarına erişim fırsatı ve isteği bulunan Çince okuyucular için bu blog muhakkak geçilemez ve tamamen yeri doldurulamaz bir kaynak: Ondan önce benzeri yoktu; güncellemeyi bıraktıktan sonra (bu herif tutuklandı) o koltuk hâlâ boş duruyor. Pek çok kişi, dünyaya bakış açısının bu blog tarafından önce parçalandığını, sonra yeniden biçimlendirildiğini anlatıyor. İşte bu yazı, onun en temsili metinlerinden biri: Belirli herhangi bir siyasi olayı ele almak yerine, psikolojik bir çerçeve aracılığıyla insan beyninin neden düşünmekten kaçınıp konfor alanında kalmayı tercih ettiğini açıklıyor. Bağımsız düşünme, uzun vadeli pratik ve bilişsel bedel gerektiren bir beceri.

Bu yazının başına gelenleri, bizzat yazının kendisi için bir dipnot olarak okuyabilirsiniz. Bazı yurtsever Çinli internet kullanıcıları muhtemelen okumayı bitirmeden ve yazıda neyin yanlış olduğunu gösteremeden kesinlikle şunu bildirdi: Bu yazı kötü, okumamalısınız, başkalarının da okumaması daha iyi. Tabii ki bir kişi bir makaleye katılmayabilir; ama henüz anlamamış olmana rağmen reddetmekte acele ediyorsan, belki yazıya değil “bağımsız düşünmenin” yarattığı rahatsızlık hissine itiraz ediyorsundur.

Bu, bir yere özgü bir fenomen değil; insan beyninin fabrika ayarı. Batı toplumlarındaki siyasi kutuplaşma da bunun başka bir kanıtı: Çoğu insan önce takımını seçiyor, sonra gerekçeyi buluyor. Pandemi döneminin Amerika’sında maske takıp takmamak bir halk sağlığı meselesiyken siyasi kamplaşmanın işaretine dönüştü. Bir görüşü değerlendirirken “doğru mu?” yerine “kim söylüyor?” diye sormak ile “blog yazarının tutumu sorunlu, o yüzden yazısı kesinlikle tamamen yanlış” demek aynı zihinsel kısayol. Dolayısıyla bu yazı herkese yazılmış.

Son bir not: Ben vatanseverim. Yeniden yayın, bu yazıdaki her görüşe katıldığım anlamına gelmiyor. Hangilerine katılmadığım ve neden — okuduktan sonra bir tahmin yürütebilirsiniz.

Özet

Çoğu insan “bağımsız düşünme”nin önemini biliyor, ama büyük çoğunluğu büyük çoğunlukla bunu başaramıyor — bu irade eksikliği değil; psikolojik düzeyde derin nedenleri var.

Yazının temel çerçevesi “Sistem 1 vs Sistem 2” çift süreç teorisi: Sistem 1 bilinçdışı, hızlı ve kalıplaşmış örüntülere dayanarak çalışıyor — zihinsel konfor alanımız bu; Sistem 2 bilinçli, yavaş ve son derece enerji tüketiyor — gerçekten bağımsız düşünmenin geçtiği yol bu. Tam da bu yüzden beyin doğal olarak Sistem 2’yi devre dışı bırakmaya eğilimli: Tembellik, kısa devre prensibi ve konfor alanı bağımlılığı birlikte bağımsız düşünmenin önündeki direnci oluşturuyor.

Yazı ayrıca Sistem 1’in “bilişsel yanılgı” mayın tarlasını da gözler önüne seriyor: Gördüğüme inanırım, genelleme, çıpa etkisi, kayıptan kaçınma… Bu önyargılar Sistem 1’e yerleştikten sonra alanında uzman kişiler bile bunlardan kaçamıyor.

Son olarak düşünme yeteneğini geliştirmek için üç yol sunuluyor: okuma ve alanlar arası öğrenmeyle Sistem 2’yi sürekli egzersiz etmek; aktif bilişi korumak için sesli kitap, video ve parçalı bilgi yerine kitabı tercih etmek; ilgi ve Flow mekanizmasından yararlanarak dopaminin bilişsel yükü eritip olumlu bir geri besleme döngüsü oluşturmasını sağlamak.


Kaynak: Program-Think’in Blogu · realyyz tarafından derlenerek yeniden yayınlanmıştır.

“Psikoloji” konulu blog yazıları, geçen yıl (2018) pek az yazdım. Hevesli bir okuyucunun yorum bölümündeki hatırlatması üzerine bugün bir yazı yayınlıyorum.

Blogu açalı 10 yıl oldu; bu sürede psikoloji ile ilgili pek çok yazı yazdım ve defalarca bağımsız düşünmenin öneminden söz ettim. Özellikle şunu vurguladım: “Bağımsızlık”, “özgürlüğün” ön koşuludur; “bağımsız düşünme” olmadan “düşünce özgürlüğü” de olmaz.

Pek çok kişi “bağımsız düşünmek” gerektiğini biliyor, ama insanların büyük çoğunluğu büyük çoğunlukla bunu başaramıyor. Bu yüzden bugünkü yazıda tam da bu konuyu ele alıyorum.


★Bu Yazının “Başarı/Motivasyon/Kişisel Gelişim” Türü Yazılardan [Farkı]

◇[Gerçek] Psikoloji vs [Sahte] Psikoloji

İnternette güvenilmez psikoloji yazıları dolup taşıyor; bunların büyük bölümü “başarı formülleri/motivasyon/kişisel gelişim” türünde. “Başarı söylemini” yıllar önce ele almıştım: Başarı Söylemine Eleştiri — Zararları ve Yanılgıları Üzerine. O yazıda “[sahte] psikolojinin” yanılgılarına değindim.

“[Sahte] psikoloji”yi nasıl ayırt edersiniz? Ağ sürücümde oldukça okunabilir bir psikoloji kitabı paylaştım: Sahte Psikolojiye Hayır. Bu kitabın başka bir Çince çevirisi de var: Farklı Psikoloji — Psikolojiye Nasıl Doğru Bakılır. “[Gerçek] psikoloji” ile “[sahte] psikoloji” arasındaki farkı anlamak isteyenler için iyi bir başlangıç noktası.

Kitabın yazarı Keith Stanovich, [üst düzey] bir psikolog (bu yazının ilerleyen bölümlerinde kendisinden tekrar söz edeceğim).

◇Bu Yazıda Atıfta Bulunulan Psikoloji Kitapları — Hepsi [Profesyonel] Psikologlardan

Bu yazıda ele alacağım konuların büyük çoğunluğu [benim] kişisel görüşlerim değil; profesyonel psikologların araştırma bulgularından geliyor ve ilgili psikoloji deneyleri kanıt olarak sunuluyor.

Yazının [güvenilir] olması için burada anılan psikoloji kitaplarının tamamı [profesyonel] psikologlar tarafından yazıldı.

Bu kitaplardan biri defalarca alıntılanacak: Thinking, Fast and Slow. Burada kısaca tanıtayım.

Thinking, Fast and Slow kapak versiyonu 1 Thinking, Fast and Slow kapak versiyonu 2 Thinking, Fast and Slow kapak versiyonu 3

Kitabın yazarı Daniel Kahneman [dünya çapında] bir psikolog ve 2002 [Nobel Ekonomi Ödülü] sahibi. Pek çok okuyucu şaşırabilir: Bir psikolog neden “ekonomi ödülü” aldı? Çünkü psikoloji alanındaki katkıları davranış ekonomisini derinden etkiledi.

Üstelik yazar “akademisyen” olmasına rağmen kitabın içeriği oldukça akıcı ve anlaşılır. Yani çok fazla uzmanlık bilgisine [gerek yok]; kitabın tamamını rahatlıkla okuyabilirsiniz.

◇E-Kitap İndirme

Az önce adını geçen Thinking, Fast and Slow’un yanı sıra, yazının ilerleyen bölümlerinde pek çok başka kitaptan da (hem psikoloji hem de psikoloji dışı) söz edeceğim; çoğunun e-kitabını ağ sürücümde paylaştım.

E-kitap indirmek isteyenler şu bağlantıya tıklasın, [e-kitap listesi] açılacak:

https://github.com/programthink/books


★Beynin İki Sistemi (İki İşleyiş Mekanizması)

Önce “beynin iki işleyiş modu”ndan söz etmek istiyorum — bu aynı zamanda Thinking, Fast and Slow kitabının başından sonuna uzanan temel konusu.

◇“Yüz Tanıma” vs “Dört İşlem”

Thinking, Fast and Slow’un başında (1. Bölüm), başlık şu: Öfkeli Bir Yüz ve Bir Çarpma Problemi. Bu iki örnek son derece tipik, doğrudan onlara dayanıyorum.

Örnek 1: Bir [insan yüzü fotoğrafı] verildiğinde, büyük çoğunluk bir saniye içinde yüzdeki ifadeyi okuyabilir; o yüzün tanıdık biri olup olmadığını da bir saniyede anlayabilir.

Örnek 2: Rastgele bir [iki basamaklı çarpma işlemi] verildiğinde, özel eğitim almış ya da hesap dehası olmayan büyük çoğunluk bir-iki saniye içinde sonucu [bulamaz].

Bu iki senaryoda ilki açıkça daha zor, ikincisi daha kolay gibi görünüyor. (Eski bir) yazılımcı olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Bu iki sorunu çözen programlar yazmak gerekse, ilkinin programı kesinlikle çok daha karmaşık olurdu (birkaç kat daha fazla). Bilgisayar programlamayı bir kenara bıraksak ve konuya sadece [bilgi teorisi] açısından baksak bile, “yüz tanıma”nın işlemesi gereken bilgi miktarı “iki basamaklı çarpma”dan çok daha fazla.

Peki o zaman şu soru akla geliyor: Beynimiz görece karmaşık bir problem olan “yüz tanıma”yı neden kolayca ve hızla çözerken, görece basit olan “iki basamaklı çarpma”da yavaş ve zahmetli davranıyor?

◇Beynin “Sistem 1”i ve “Sistem 2”si

Bu soru aslında kolay yanıtlanabilir bir soru değil. Son birkaç on yılda psikoloji ve sinirbilim alanındaki hızlı gelişmeler sayesinde bu gizemin ardındaki sırrı çözmeye başladık. Kilit nokta şu: Beyin [birbirinden tamamen farklı] iki işleyiş mekanizmasına sahip. Psikologlar bunları “Sistem 1” ve “Sistem 2” olarak adlandırıyor.

“Sistem 1” sorunları çok hızlı çözüyor, ama yalnızca [sınırlı türde] sorunlarla başa çıkabiliyor; Sistem 1’in çözemediği sorunlar “Sistem 2”ye devrediliyor. “Sistem 2” çok daha [geniş] bir alanda çalışabiliyor, ancak Sistem 1’e kıyasla son derece [yavaş] ve son derece [zahmetli] işliyor.

“Sistem 1” yüz tanımayı yapabiliyor, ama “karmaşık dört işlem”i [yapamıyor].

Bu arada: “Sistem 1/Sistem 2” terimlerini ilk öneren psikolog Keith Stanovich’tir. Kendisi, yazının başında değindiğim Sahte Psikolojiye Hayır kitabının yazarıdır.

◇“İki Sistemin” Bilimsel Deney Kanıtları

Beynin iki işleyiş mekanizması [yalnızca] teorik bir varsayım değil. Psikoloji ve sinirbilim alanlarında beynin iki tamamen farklı işleyiş mekanizmasına sahip olduğunu gösteren oldukça fazla deneysel kanıt birikmiş durumda.

Psikolog Eckhard Hess, [göz bebeğinin] beynin hangi işleyiş mekanizmasında çalıştığını yansıtabildiğini gösterdi (not: Thinking, Fast and Slow’un 2. Bölümü bu konuyu özel olarak ele alıyor).

Göz bebeğini gözlemlemenin yanı sıra, beyin aktivitesini diğer fiziksel yöntemlerle (örneğin fMRI — işlevsel manyetik rezonans görüntüleme) izlemek de mümkün; bu yöntemle beynin farklı işleyiş mekanizmalarında beyin korteksinin farklı bölgelerinin aktif hale geldiği görülebiliyor.


★İki Sistemin [İş Bölümü]

◇“Sistem 1” Ne Yapabilir?

Az önce değindiğim gibi, “Sistem 1” yalnızca [sınırlı türde] sorunları çözebilir. Hangi alanlarda üstün? Basit bir liste (yalnızca örnek amaçlı, tam değil):

Yüz tanıma, ifade okuma; Bazı hayvanlara (yılan, örümcek, kırkayak gibi) bakıp korku ya da tiksinti duymak; (Tanıdık) bir müzik parçasını duyunca adını hemen anımsamak; Bisiklet ya da araba sürerken (yetkin bir şekilde) aniden çıkan engele anlık tepki vermek; (Okuryazar biri için) bir kelimeyi/sözcüğü görünce anında okunuşunu anımsamak; (Go ustası için) bir taş dizilişini görünce “şu joseki” diye hemen tanımak; ……

◇“Sistem 1”in Yapamadıkları? (“Sistem 2”ye Devredilmesi Gerekenler)

“Sistem 1”in uzmanlık alanı [oldukça dar]; daha fazla alandaki sorunlar “Sistem 2” tarafından çözülmek zorunda (yalnızca örnek amaçlı, tam değil):

Karmaşık dört işlem; Mantıksal çıkarım; Oyun oynamak (özellikle alışık olmadığın bir oyun); Mülakatta mülakatçının sorularını yanıtlamak (özellikle zorlu sorular); Akademik makale anlamak (özellikle ağır olanları); Yaratmak (yazı yazmak, beste yapmak, resim çizmek, kod yazmak…); ……


★İki Sistemin [Farklılıkları]

Önce bu iki sistemin [farklılıklarına] (dış görünüşlerine) bakalım; sonra her iki sistemin işleyiş mekanizmasını (özünü) inceleyelim.

◇Bilinçdışı vs Bilinçli

“Sistem 1”in güçlü olduğu alanlar genellikle [bilinçdışı] etkinliklerdir. “Sistem 1”in [yapamadığı] (yalnızca “Sistem 2” ile tamamlanabilen) alanlar ise genellikle [bilinçli] etkinliklerdir ve belirli bir süre boyunca [dikkat konsantrasyonu] gerektirir.

◇Enerji Tasarrufu vs Enerji Tüketimi

“Sistem 2”nin bir görevi tamamlayabilmesi için [dikkat konsantrasyonu] sürdürmesi gerekir. Görev ne kadar zorsa, dikkat yoğunluğu da o kadar yüksek olmalı. Dikkati yüksek düzeyde tutmak için [öz denetim] devreye girmek zorunda. Öz denetimi uzun süre sürdürmek ise [enerji] tüketiyor.

Not: Burada kastettiğim [enerji], fiziğin o kavramıdır; fizyolojik olarak [kan şekeri düzeyi] (kandaki glikoz miktarı) olarak kendini gösterir.

“Dikkat/öz denetim” ile “enerji tüketimi” arasındaki ilişki, pek çok [profesyonel] psikoloji kitabı ve deneyiyle kanıtlanmış durumda. Thinking, Fast and Slow’un yanı sıra, psikolog Roy Baumeister bu konuyu özellikle ele alan Willpower (Türkçe: İrade Gücü) adlı bir kitap yazdı.

Yazının kapsamını göz önünde bulundurarak yalnızca birkaç psikoloji deneyinden kısaca söz edeyim:

Deney 1

İki grup denek: biri kolay bir zihinsel görev, diğeri karmaşık bir zihinsel görev yapıyor. Görev bittikten sonra kendilerine bedava atıştırmalık seçme hakkı veriliyor. [Karmaşık görev] yapan gruptaki kişilerin [daha yüksek bir oranı] “tatlı” seçti; bu grubun kan şekeri düzeyi de diğer gruptan [daha düşük] çıktı.

Deney 2

İki grup denek: biri aç, biri normal durumda. [Aynı] karmaşık zihinsel görevi yapıyorlar. Aç grubun ortalama başarısı belirgin biçimde [daha düşük] çıktı.

Deney 3

İki grup denek: biri aç, biri normal durumda. [Tamamlanamaz] bir görev veriliyor; ne kadar süre dayanıp vazgeçmedikleri ölçülüyor. Aç grubun ortalama süresi belirgin biçimde [daha kısa] çıktı.

Bu deneylerden çıkan sonuçlar:

  1. “Sistem 2”nin karmaşık görevler yapması kan şekeri düzeyini belirgin biçimde düşürüyor
  2. Kan şekeri düzeyi, “Sistem 2”nin karmaşık görevlerdeki etkinliğini ve kapasitesini belirgin biçimde etkiliyor
  3. Kan şekeri düzeyi, “öz denetim/irade gücü”nü belirgin biçimde etkiliyor

◇“Öz Denetim/İrade Gücü” Üzerine Daha Fazlası — Bu [Değerli Bir Kaynak]

“Kan şekerinin düşmesi” öz denetimi/irade gücünü azaltıyor. Ama “öz denetim/irade gücü” tamamen tükenip (yemek yiyerek) kan şekeri anında yükseltildiğinde, öz denetim/irade gücü zirveye [hemen dönmüyor] (toparlanması görece yavaş bir süreç).

Bunun yanı sıra kan şekerinin dışında pek çok başka etken de “öz denetim/irade gücü”nü etkiliyor. Örneğin ruh halin kötüyken karmaşık bir görev yapmaya çalışmak vazgeçmeyi kolaylaştırıyor; ayrıca “yetersiz uyku” ya da “sarhoşluk” da öz denetimi/irade gücünü düşürüyor.

Yukarıdakilerden şunu görüyoruz: **“Öz denetim/irade gücü” **[değerli bir kaynak]****. Bu nokta çok önemli, lütfen aklınızda tutun! (İleride tekrar değineceğim)

◇Hızlı Başlangıç vs Yavaş Başlangıç

“Sistem 1” son derece hızlı başlıyor. [Ani çıkan] bir engele “Sistem 1” bir saniyede (hatta saniyenin onda birinde) tepki verebiliyor.

“Sistem 1”e kıyasla “Sistem 2” çok yavaş başlıyor. Sıkça duyduğumuz [odaklanmak/ritme girmek] ifadesi “Sistem 2”yi anlatmak için son derece uygun.

Üstelik “Sistem 2”nin [ritme girme] süresi ele almak istediğin görevin karmaşıklık düzeyiyle de ilgili. “Sistem 2” [basit] bir görevle uğraşacaksa ritme girme süresi görece [kısa]; karmaşık bir görevde ise ritme girme süresi görece [uzun]. Bunu şöyle hayal edebilirsin: Karmaşık görevleri işlemek için “Sistem 2”nin [tam kapasite] çalışır bir hale gelmesi gerekiyor.

◇Çoklu Görev vs Tek Görev

“Sistem 1” tipik bir [çoklu görev] sistemidir

Bisiklet kullanmayı bilen biri sürerken tanıdık bir müzik duyunca şarkının adını hemen aklına getirebilir. Şarkı adını anımsarken bisiklette dengeyi de korumaya devam eder. Yani “Sistem 1” bu iki görevi [eş zamanlı olarak] yürütebiliyor ve çoklu görev durumunda görevler [birbirini etkilemiyor].

“Sistem 2” tipik bir [tek görev] sistemidir

Buna karşılık “Sistem 2” aynı anda yalnızca [tek] bir görevi işleyebiliyor. “Sistem 2”ye aynı anda iki karmaşık görev yüklersen en az biri mahvoluyor (genellikle ikisi de). Bu durum da psikoloji deneyleriyle kanıtlanmış.

Bazı okuyucuların itiraz edeceğini tahmin ediyorum: “Sirk akrobatları aynı anda birden fazla karmaşık görev yapabiliyor.” Kısa açıklama: Akrobatlar uzun dönem pratik yaparak karmaşık görevleri “Sistem 1”in sabit örüntülerine dönüştürmüşler. Dışarıdan bakıldığında birden fazla karmaşık görevi aynı anda yapıyorlar gibi görünse de aslında en fazla bir görev (hatta hiçbir görev) “Sistem 2”yi meşgul etmiyor.

◇Rahat vs Gergin

“Sistem 2”nin işleyebilmesi oldukça yüksek düzeyde dikkat konsantrasyonu gerektiriyor — bunun için “öz denetim/irade gücü” devreye girmek zorunda — bu süreçte “öz denetim/irade gücü” sürekli tükeniyor. Psikolog Roy Baumeister’ın yaptığı deneyler gösteriyor ki bu süreç insanı gerçekten zorluyor ve rahatsız ediyor. Thinking, Fast and Slow bunu [bilişsel yük] olarak adlandırıyor.

Buna karşılık “Sistem 1”in etkinlikleri [bilinçdışı] — dikkat konsantrasyonu gerekmiyor, dolayısıyla “bilişsel yük” de [yok].

Bu farka dayanarak iki sistemi sırasıyla “rahat” ve “gergin” diye de adlandırabiliriz. “Rahat Sistem 1”, blog yazılarımda sıkça bahsettiğim [Comfort Zone]‘dur (psikolojik konfor alanı).

Bazı okuyucular şunu soracak: “Hem ‘Sistem 2’yi kullanmak hem de ‘bilişsel yükten’ kurtulmak mümkün mü?” Neyse ki bu “hem nalına hem mıhına” özlemi gerçekleştirilebilir! (Yazının sonunda “Flow”u anlatırken bu konuya geleceğim)

◇[Bilişsel Yük] Üzerine Psikoloji Deneyi

İsrailli psikologların yaptığı ünlü “Stroop Efekti” deneyi:

[Sol] durumda her bir elipsin rengini sırayla söylemek [çok kolay] — bu noktada yalnızca “Sistem 1” devreye giriyor.

[Sağ] durumda her bir kelimenin rengini sırayla söylemek [çok zor] — çünkü kelimenin “anlamı ile rengi” çelişiyor; “Sistem 1”in bilinçdışı tepkisini [bastırmak] için “öz denetim/irade gücü” kullanmak ve kurala uymak için “Sistem 2”yi devreye sokmak gerekiyor. Bu durum beyinde gerilim ve strese yol açıyor.

Stroop Efekti şeması

Söz konusu “bilişsel yük” MRI (manyetik rezonans görüntüleme) ile de doğrulanmış durumda.

MRI görüntüsü (Stanford Üniversitesi sinirbilim makalesinden)

(Not: Yukarıdaki örnek Stanford Üniversitesi’nin “sinirbilim” konusundaki bir makalesinden alınmıştır; kaynak burada)


★“İki Sistem” Hakkındaki [Yanılgılar]

(Yazı yayınlandıktan sonra okuyucularla yapılan tartışmalarda bazı okuyucuların “Sistem 1/Sistem 2” terimlerini yanlış yorumladığını fark ettim; bu nedenle bu bölümü ekledim)

◇Yanılgı 1: “Sistem 1 ve Sistem 2”yi Basitçe “Duygusal ve Mantıksal” Olarak Yorumlamak

Bu yanılgı oldukça yaygın. Başlangıçta neden “duygusal sistem” ya da “XX sistemi” yerine “Sistem 1” terimi kullanıldı diye sorulursa: bunun nedenlerinden biri tam da bu yanılgıyı önlemek. Aynı mantıkla “Sistem 1 ve Sistem 2”yi “sezgisel sistem ve düşünce sistemi” olarak da basitleştirmek doğru olmaz.

◇Yanılgı 2: “Sistem 1 ve Sistem 2”yi İki Katman Olarak Yorumlamak

Bu iki sistem [basit] bir katman ilişkisinde değil. İkisi arasındaki ilişki çok daha karmaşık. Üstelik bu ilişki psikolojinin daha fazla araştırmasını bekliyor.

◇Yanılgı 3: “Sistem 1 ve Sistem 2”yi Basit Bir Bağımlılık İlişkisi Olarak Yorumlamak ve “Sistem 2’nin Sistem 1’e Bağımlı Olduğunu” Düşünmek

Şu an için bu ikisinin basit bir bağımlılık ilişkisinde olduğunu [henüz] kesin olarak söylemek mümkün değil.

◇Yanılgı 4: “Sistem 1 ve Sistem 2”yi Beyindeki İki Bölüm Olarak Yorumlamak

“Sistem 1’in işleyişi” ve “Sistem 2’nin işleyişi” beyinde farklı aktif alanlar (beyin korteksi) oluşturuyor. Bu durum bazı okuyucuların iki sistemi beynin iki ayrı fiziksel bölgesine karşılık geliyormuş gibi yorumlamasına yol açıyor.

Ama gerçekte durum bu kadar basit değil. Örneğin bazı bölgeler her iki sistem tarafından da kullanılıyor olabilir. Bir bölge, sistemlerden biri çalışırken daha aktif, diğeri çalışırken daha az aktif olabilir.

Bu yanlış yorumu ortadan kaldırmak için bazı psikologlar farklı bir terminoloji kullanıyor: “Tip 1 işlemleme” ve “Tip 2 işlemleme.” Kişisel olarak bu terimin daha doğru olduğunu düşünüyorum. Ama “Sistem 1 ve Sistem 2” artık yaygınlaştığından, bu yazıda orijinal terminolojiyi kullanmaya devam ediyorum.


★“Sistem 1”in İşleyiş Mekanizması

◇“Sistem 1” [Örüntülere] Dayanarak Çalışır

Önceki bölümlerde listelediğim “Sistem 1’in yapabileceklerine” bir daha göz atalım. Şunu fark edeceksin: Tüm bu şeyler belirli bir [örüntüye] dönüştürülebilir.

“Sistem 1”in [örüntüsünü] daha iyi açıklamak için çarpma işlemine dönelim.

Büyük çoğunluk bir saniyede 3 x 3 = 9 diyebilir; ama büyük çoğunluk bir saniyede 19 x 21 = ? yanıtını [veremez].

İkisi de çarpma işlemi; neden bu kadar büyük fark var? Çünkü 3 x 3 = 9 “çarpım tablosu”nda zaten var. Bu “çarpım tablosu” benim bahsettiğim [sabit örüntü]. Bu “sabit örüntü” sayesinde, dışarıdan gelen bir uyarı (girdi) örüntü içinde doğrudan eşleşme bulabiliyor ve bu, beynin geri bildirimi (çıktı) oluyor.

Go ustasının [anında] “bu diziliş XX josekisi” diyebilmesinin ardındaki mantık da benzer. Onlar binlerce gerçek oyun ya da kifu çalışmasından geçtikten sonra o yaygın josekiler zihinlerinde [sabit örüntüler] haline gelmiş.

◇Doğuştan Örüntüler (Önsel) vs Sonradan Öğrenilen Örüntüler (Deneyimsel)

“Sistem 1”in örüntüleri kısmen doğuştan (genetik), kısmen sonradan kazanılmış (öğrenilmiş).

Az önce bahsedilen “Go josekilerini tanımak” açıkça sonradan güçlendirilmiş; “yüz ifadesi okumak” ise doğuştan geliyor — örneğin bazı yeni doğan bebekler ebeveynlerinin yüz ifadelerinden etkilenebiliyor.

Bu arada: Felsefede “epistemoloji” alanında “doğuştan gelen” şeye “apriori” (önsel), “sonradan öğrenilen” şeye “empirik” (deneyimsel) deniyor.

◇Neden [Doğuştan Örüntüler] Var? — Evrimsel Psikolojinin Açıklaması

İnsanlığın evrim sürecinde ilkel toplumda geçirilen süre çok uzun (Australopithecus’tan Homo sapiens’e her aşama “on binlerden birkaç milyona yıl” ölçeğinde), ama insan uygarlık tarihi oldukça kısa (yalnızca birkaç bin yıl). Birkaç bin yıllık süre beynin belirgin biçimde evrimleşmesi için [yeterli değil]. Dolayısıyla beynimiz aslında hâlâ ilkel toplum aşamasında kalmış durumda.

Beyin neden “yüz tanıma” konusunda bu kadar yetenekli? Çünkü ilkel toplumda aynı kabiledeki insanların işbirliği yapması ve farklı kabileler arasında sık sık çatışma yaşanmasıyla birlikte, bir yüzün “tanıdık mı yabancı mı” olduğunu ve ifadesinin “mutlu mu kızgın mı” olduğunu [hızla saptamak] son derece önemli bir [hayatta kalma becerisi] hâline geldi. Bu beceriyi taşımayanlar hayatta kalmakta dezavantajlı (daha kolay eleniyorlar); taşıyanlar ise avantajlı (genleri daha çok aktarılıyor).

Aynı mantıkla — ilkel toplumda “iki basamaklı çarpma” yapmaya zaten [gerek] yoktu; dolayısıyla “Sistem 1” bu yeteneği geliştirme (evrimleştirme) yoluna hiç [gitmedi].

Ek okuma: Evrimsel Psikoloji — Zihnin Yeni Bilimi

◇“Sistem 1” Hangi [Bilişsel Yanılgılara] Yol Açabilir?

Thinking, Fast and Slow, “Sistem 1”in neden olduğu pek çok bilişsel yanılgıyı ele alıyor. Birkaç tanesini seçip paylaşıyorum:

Gördüğüme inanırım “Kendi gözlerimizle gördüklerimiz” daha derin ve kalıcı iz bırakıyor; “[bizzat görmediğimiz]” şeyler ise (buna kıyasla) daha kolay göz ardı ediliyor.

Genelleme [Bireysel örnekleri] (özellikle çevremizde gördüklerimizi) daha fazla ağırlıklı buluyoruz; [istatistikleri] ise daha kolay görmezden geliyoruz. Çünkü “istatistikler” çok soyut; [kendi çevremizde yaşananlar] ise “gördüğüme inanırım” etkisiyle pekişiyor.

Hale Etkisi Bu etkiyi bilen insanlar oldukça fazla.

Beklenti Teorisi [Değişimleri] algılamak, sabit durumları algılamaktan daha keskin. (Kurbağayı yavaş yavaş ısınan suda haşlama hikâyesini hatırlayın)

Kayıptan Kaçınma Bir şeyi kaybetmenin acısı, aynı şeyi kazanmanın sevincinden çok daha büyük.

Olasılığı Yanlış Yorumlamak “Sistem 1” olasılık sorunlarını işlemede son derece [yetersiz]. Çoğu zaman [iyimser] olayların olasılığını [olduğundan yüksek], [karamsar] olayların olasılığını ise [olduğundan düşük] değerlendiriyor. Bu arada: Bu durum aynı zamanda programcıların proje takvimlerini tahmin ederken hep fazla iyimser davranmalarının nedenlerinden biri.

Çıpa Etkisi Büyük çoğunluk bu etkiye aşina [değil]. Birazdan “çıpa etkisi”ni örnekleyeceğim.

Sahte Nedensellik “Sistem 1” her zaman birbiriyle ilişkisiz şeyler arasında nedensellik bağı kurmaya çalışıyor. Örneğin “komplo teorileri” bu düşünce yanılgısıyla yakından ilgili.

(Yukarıdakiler elbette yalnızca küçük bir bölüm)

◇Ek Okumalar

Bilişsel yanılgılar sıkça [beyin yıkama] amacıyla kullanılıyor. İlgili farkındalık yazıları:

Ağ sürücümde şunu da paylaştım: Açık Düşünme Sanatı ve Akıllı Hareket Etme Sanatı (İngilizce orijinali: The Art of Thinking Clearly) — içinde pek çok düşünce yanılgısı bir arada bulunuyor.


★“Sistem 2”nin İşleyiş Mekanizması

“Sistem 2” üzerine araştırmalar henüz yeterince olgunlaşmadı; iç işleyiş mekanizmalarının pek çoğu hâlâ [tam olarak] aydınlatılabilmiş değil. Bu yüzden bu bölümde yalnızca az sayıda önemli ve (bilimsel araştırmalarda) görece kesin sonuçlara ulaşılmış noktalara değineceğim.

◇“Sistem 2”nin Ciddi Bir [Tembelliği] Var

Bu tez için doğrudan Kahneman’ın Thinking, Fast and Slow’daki sözlerini aktarıyorum:

Sistem 2’nin tipik özelliği, tüm etkinliklerinin çaba gerektirmesidir; ama buna rağmen kendisi son derece tembeldir. Gerekli çabanın ötesinde tek bir adım fazlasını atmaktan kaçınır.

◇Neden Bu Kadar Ciddi Bir [Tembellik] Var?

Uzun ilkel toplum sürecinde insanlık avcılık, toplayıcılık ve tarımla geçindi. Avcılık ve toplayıcılık döneminde yiyecek son derece kıttı; tarımın ortaya çıkmasıyla bu sorun biraz hafiflediyse de bolluğa ulaşılabilmiş değildi. “Sistem 2” ise büyük bir [enerji tüketicisi]. Böylece “kıt yiyecek” ile “Sistem 2’nin enerji tüketimi” keskin bir çelişki oluşturdu. Çözüm yolları şunları kapsıyor:

  1. Sık karşılaşılan görevler, mümkün olduğunca “Sistem 1” tarafından tamamlanır
  2. Bir görev “Sistem 1” için çok zorsa ve “Sistem 2” devreye girmek zorundaysa, “Sistem 2” [tutumlu] kullanılır

◇Zeka Faktörü vs Akılcılık Faktörü

Psikolog Keith Stanovich, Rationality and Reflective Mind (Akılcılık ve Yansıtıcı Zihin) adlı kitabında [Sistem 2] üzerine daha ayrıntılı araştırmalar yaptı. “Sistem 2”nin [iki tür düşünme kapasitesi] içerdiğini öne sürüyor; ben bunları “zeka faktörü” ve “akılcılık faktörü” olarak adlandırıyorum.

“Zeka Faktörü” Nedir

Karmaşık hesaplamalar yapabilme kapasitesi (burada “hesaplama” geniş anlamda kullanılıyor; [yalnızca] matematik değil, çıkarım, analiz, tümevarım… da dahil).

“Akılcılık Faktörü” Nedir

Başka bir ifadeyle: “Sistem 2”nin [çalışkanlık düzeyi]. Keith Stanovich’in teorisine göre — “Sistem 2”nin akılcılık düzeyi [zayıfsa], sorunu çözerken [sezgisel] yanıtları kabul etmeye daha yatkın; tersine akılcılık düzeyi [güçlüyse], [sezgisel] bir yanıt bulunsa bile [doğrulama ve yansıtma] yapılacak.

Thinking, Fast and Slow’un 3. Bölümünden klasik bir örnek:

Aşağıda görece basit bir bilmece var. Analiz etmek için çaba harcamayın, sezgilerinize göre yanıtlayın:

Raket ve top birlikte 1,10 dolar tutuyor. Raket toptan 1 dolar daha pahalı. Top ne kadar?

Aklınıza hemen bir sayı geldi, elbette 10 (yani 10 sent). Bu basit bilmeceyi özel kılan şey, sezgisel, çekici ama yanlış bir yanıt üretmesi. Biraz hesap yapın, göreceksiniz: Top 10 sent olsaydı toplam 1,20 dolar ederdi (top 10 sent, raket 1,10 dolar), 1,10 dolar değil. Doğru yanıt 5 senttir. Şunu varsayabiliriz: Doğru yanıta ulaşanlar da bu yanlış yanıtı düşündü; ama bir şekilde sezginin cazibesine kapılmayı başardılar ve doğru yanıtı verebildiler.

… On binlerce üniversite öğrencisi bu raket ve top sorusunu yanıtladı; sonuçlar şaşırtıcıydı. Harvard, MIT ve Princeton’da öğrencilerin %50’sinden fazlası bu sezgisel yanlış yanıtı verdi. İtibarı biraz daha düşük üniversitelerde ise %80’den fazla öğrenci yanıtı doğrulamadan söyledi.

… Biraz kafa yormak bu utanç verici hatayı önlemek için yeterliydi. Yanıtın 10 sent olduğunu düşünenler açıkça kafayı yormaktan kaçınıyordu; doğru yanıtı verenlerin düşünme biçimi ise açıkça daha aktifti.

◇Özet

Vurgulamak istediğim şu: **Bilişsel yanılgılardan kaçınmanın kilit noktalarından biri “Sistem 2”nin [akılcılık düzeyi] (çalışkanlık düzeyi)****.

Tabii “bilişsel yanılgıları bilmek” de çok önemli. Ama büyük çoğunluk bu bilişsel yanılgıları tam anlamıyla öğrense de yine de ilgili düşünce tuzaklarına düşüyor. Neden? Çünkü çoğu insan bilişsel yanılgıları ne kadar iyi bilirse bilsin, “Sistem 2”nin [akılcılık düzeyini] (çalışkanlık düzeyini) belirgin biçimde artıramıyor.

O hâlde “Sistem 2”nin [akılcılık düzeyini] (çalışkanlık düzeyini) nasıl artırırız? Yazının son üç bölümünde bazı kişisel deneyimlerimi paylaşacağım.


★Neden [Sistem 2] Kullanmak Bu Kadar Zor?

“Sistem 1” [sabit örüntülere] göre tepki/geri bildirim üretiyor; bu nedenle **“Sistem 1”in işleyişini “bağımsız düşünme” saymak **[doğru olmaz]****. Başka bir deyişle, bir sorunu yalnızca “Sistem 2” ile çözdüğünde bunun adı [bağımsız düşünme] olur.

◇“Konfor Alanı”nın [Bağımlılık Yapma Özelliği]

“Sistem 1”in işleyişi [rahat] bir süreç. Beyinde yalnızca “Sistem 1” aktifken [Comfort Zone]‘dasın (konfor alanı).

“Konfor alanı”nın belirli bir [bağımlılık yapma özelliği] var — ne kadar uzun süre orada kalırsan, oradan çıkmak da o kadar zorlaşıyor; tersi de geçerli.

Bu nedenle “konfor alanı” bir [Matthaus Etkisi] (kısaca “iki uçlaşma” diye bilinen etki) yaratıyor — ne kadar sık düşünürsen, düşünmekte o kadar iyileşirsin; ne kadar az düşünürsen, düşünmek de o kadar zorlaşır.

◇Kısa Devre Prensibi — “Sistem 2” Doğrudan Devre Dışı Kalıyor

“Kısa devre prensibi” zaman zaman “en az çaba prensibi” olarak da anılıyor (Thinking, Fast and Slow’da da değinilmiş). Kasıt şu: Bir görevi “Sistem 1” çözebiliyorsa, “Sistem 2” devreye [sokulmaz].

Neden “kısa devre prensibi” var?

  1. [Hız] faktörü**: “Sistem 2” çok yavaş. “Sistem 1” işi çözmüşken beyin “Sistem 2”ye gerek görmüyor.
  2. [Enerji tasarrufu] faktörü**: “Sistem 1” [bilinçdışı] çalışıyor; “dikkat/öz denetim” gerektirmiyor. “Sistem 2” ise “dikkat/öz denetim” gerektiriyor ve belirgin biçimde enerji tüketiyor.

“Kısa devre prensibi” şunu da açıklıyor: Önyargılardan kurtulmak neden bu kadar zor. [Kökleşmiş] bir önyargı oluştuğunda, bu önyargı genellikle “Sistem 1” içindeki sabit bir örüntüye dönüşmüş demektir. Aldığın bilgi bu örüntüyle eşleşince “Sistem 1” doğrudan o bilgiyi işliyor (bu noktada “Sistem 2” devre dışı kalıyor).

◇“Sistem 1”in “Sistem 2” Üzerindeki [Yanıltıcı] Etkisi

Bu konu için [çıpa etkisini] örnek alayım. Bu etki şu anlama geliyor: Belirli bir sorunu düşünürken, çevrenden rasgele bir şeyi (belki tamamen alakasız bir şeyi) referans noktası (“çıpa”) olarak alıyorsun.

İşte bir psikoloji deneyi:

A ve B olmak üzere iki gruba bir anket dolduruluyor. Ankette bir dizi tarihi isim var ve bu isimlerin yaklaşık kaç yaşında öldüğü soruluyor. “A grubu”nun koltuklarında rasgele sayılar yazılı (birkaç yüz ile birkaç bin arasında; yaşla açıkça ilgisi yok); “B grubunun” koltuklarında sayı yok.

Test sonuçları: “A grubu”nun yaş tahminleri “B grubu”ndan belirgin biçimde daha yüksek çıktı. Testten sonra “A grubu”na koltuklarındaki sayıyı fark edip etmedikleri sorulduğunda, kayda değer bir oran [fark etmediğini] belirtti.

Bu testten çıkan sonuç: “Sistem 1”in bilinçdışı (farkında olmadan) topladığı bilgi, “Sistem 2”yi de etkiliyor.

“Çıpa etkisi yalnızca aşina olmadığım alanlarda mı görülür” diye düşünüyorsan, etkisini küçümsüyorsun demektir. Başka bir deneyde “denek” olarak emlak sektöründe yıllarca çalışmış profesyoneller seçildi; onlardan belirli bir mülkü değerlendirmeleri istendi. Yine iki gruba ayrıldılar ve yine benzer bir “çıpa etkisi” gözlemlendi.

Yani: Çok iyi bildiğin bir alanda bile çıpa etkisinin yanıltmasından kurtulamayabilirsin.

◇Çevresel Kesinti Faktörleri

“Çevresel kesintiler” düşünce akışını kesiyor. Şunu özellikle vurgulamak istiyorum: “Çevresel kesintilerin” farklı türdeki düşünce etkinliklerine verdiği hasar da farklı!

Teknoloji dehası Paul Graham, Hackers and Painters’da “farklı meslek gruplarının” kesintilere karşı tahammül eşiğini şöyle anlatıyor:

Farklı işlerin “kesintisiz çalışma” gereksinimleri farklı. Metin düzelticisi 15 dakikada bir bölünse bile verimliliği fazla etkilenmiyor. Ama programcı için “kesintisiz” süre çok daha uzun olmalı; bazen bir problemi kafanda düzene koymak tam bir saat alıyor. Bu yüzden insan kaynakları bölümünün bir form doldurmak için aniden araması muazzam bir maliyet yaratıyor.

Bu aynı zamanda neden programcıları rahatsız ettiğinde ekrandan dönerek sana kötü kötü baktıklarını da açıklıyor. Kafalarında özenle inşa ettiğimiz mantıksal yapı, bir anda yerle bir oluyor.

Ek okuma: Peopleware — Productive Projects and Teams (İnsan İşi)

◇Zaman Faktörü

Bazı karmaşık düşünce etkinlikleri oldukça uzun bir süre kesintisiz devam etmeyi gerektiriyor. Zamanın [parçalı] olması bu duruma girmeyi zorlaştırıyor.

Bu aynı zamanda pek çok programcının neden gece kuşu olduğunu da açıklıyor. Gece geç saatlerde kimse rahatsız etmiyor; saatlerce kesintisiz kod yazabiliyorlar.


★Düşünme Yeteneğini Nasıl Geliştirilir — [Egzersizin] Önemi

“Sistem 2”nin çalışkanlığı tıpkı “kas” gibi egzersizle geliştirilir. “Sistem 2”yi sık sık (özellikle karmaşık) düşünme için kullandıkça daha etkin hale gelir.

◇Örnek — Okunacak [İçeriğin] Seçimi

Eğlencelik içerik genellikle “Sistem 2”yi gerektirmez — “eğlencelik” kelimesinin özü de bu. Bu yüzden zaman zaman eğlencelik içerik okumak sorun değil; ama boş zamanının büyük bölümünü eğlencelik içerik okumakla geçirirsen “düşünme yeteneği” açısından zararlı, hiçbir faydası yok — biraz önce bahsedilen “konfor alanı”nın [bağımlılık yapma özelliğini] hatırla.

Düşünme yeteneğini düzenli geliştirebilmek için [zihin yoran] içerikler okumalısın.

Şiddetle öneriyorum: [Farklı alanlara] açık ol ve öğren. Bu gerçekten [bir taşla N kuş vurmak] gibi; faydaları şunları kapsıyor:

  1. [Yeni] bir alan öğrenmek kesinlikle “Sistem 2”yi devreye sokuyor — düşünme yeteneği egzersiz ediliyor.
  2. Bilgi ufkun genişliyor.
  3. [Uygun] alanları seçersen [kişisel rekabet gücünü] de artırıyorsun.
  4. Ne kadar çok yeni alan öğrenirsen, [öğrenme becerisini] o kadar kolay kazanıyorsun; ilerleyen süreçte başka yeni alanlara geçmek de daha verimli oluyor. (Bu bir [olumlu geri besleme döngüsü])

◇Örnek — Okuma [Yönteminin] Seçimi

Bir Kitap Nasıl Okunur (How to Read a Book) kitabında okumanın “4 düzeyi” ele alınıyor; [düşükten yükseğe]: temel okuma, inceleme okuması, analitik okuma, tematik okuma.

Bu 4 düzeyin birbirine bağımlılık ilişkisi var — “sonraki düzeyler” “önceki düzeylere” dayanıyor. [Son 2 düzeyi] — “analitik okuma” ve “tematik okuma”yı — çok daha sık kullanmanı öneriyorum. Çünkü son iki düzey “Sistem 2”yi çok daha fazla devreye sokuyor ve aynı zamanda öğrenmen için de çok daha verimli.

◇Örnek — [Zayıf] Eleştirel Düşünme

Düşünmekten kaçınanların ortak bir özelliği var: Kendi görüşleriyle çelişen bir görüş/düşünce/teori duyduklarında hemen görmezden geliyorlar.

Düşünme yeteneğini (özellikle “Sistem 2”yi) geliştirmek istiyorsan, kendi görüşlerinle çelişen bir şey duyduğunda [bir düşün]: Karşı tarafın belirli bir yanılgısı var mı? Yanılgı ararken [tek bir] yanılgı bulmakla yetinme; [tümünü] bulmaya çalış.

Eleştirel düşünce teorisinde buna “[zayıf] eleştirel düşünme” deniyor.

◇Örnek — [Güçlü] Eleştirel Düşünme

Kendi görüşlerinle çelişen bir şey duyduğunda “zayıf eleştirel düşünmeyi” tamamladıktan sonra bir de şunu kendin sormak gerekiyor: Karşı tarafın haklı, benimse hatalı olma olasılığı var mı?

“[Kendine yönelik] eleştirel düşünme”ye “[güçlü] eleştirel düşünme” deniyor. Bunu yapmak [çok zor] — çünkü çoğu insan [kendini sorgulamak ve yansıtmak istemez].

Ama bu düzeye ulaştıysan avantajı çok açık — kendi zayıflıklarını ve eksikliklerini giderek daha fazla azaltabilirsin.

◇Ek Okumalar

“Eleştirel düşünme” hakkında: Doğru Soruları Sormak — Eleştirel Düşünme Rehberi (Asking the Right Questions: A Guide to Critical Thinking)

“Yeni alan öğrenmek” ve “bilgi ufkunu genişletmek” hakkında: Kendi Bilgi Yapını Nasıl Geliştirirsin


★Düşünme Yeteneğini Nasıl Geliştirilir — [Medyanın] Önemi

Bugünün internet çağında pek çok kişi “bilginin önemini” biliyor. Ne yazık ki çoğunluk “[medyanın] önemini” göz ardı ediyor.

◇Medya Mesajdır

İletişim alanının büyük ismi Marshall McLuhan’ın başyapıtı Understanding Media: The Extensions of Man (Medyayı Anlamak — İnsanın Uzantıları Üzerine), iletişim alanında [çığır açan] bir klasik. Kitabın temel tezi [medya mesajdır] (The medium is the message).

McLuhan öncesinde iletişim araştırmacıları yalnızca medyanın [içeriğinin] izleyici üzerindeki etkisine odaklanıyordu; McLuhan medyanın [biçiminin] son derece önemli olduğunu (hatta içerikten bile daha önemli olabileceğini) ilk dile getirenlerden biri.

“Medya [biçiminin] önemi” konusunda özellikle şunu vurgulamak istiyorum:

Bazı medya [biçimleri] düşünceni teşvik eder; bazı medya [biçimleri] düşünceni baskılar.

◇[Pasif] Medya Biçiminin Dezavantajları Neler?

Aynı kitabın iki farklı [biçimde] sunulduğunu varsay: biri “kağıt kitap ya da e-kitap”; diğeri “sesli kitap”.

[Gözle okurken] [aktif] bir tutum içindesin. Bu yüzden anlamakta zorlandığında ya da daha derin düşünmen gerektiğinde okuma hızını ayarlayabiliyorsun.

[Sesli kitap] kullanırken ise [pasif] kalıyorsun. Okuma ritmine ayak uydurmak için beyin “Sistem 2”nin başlatılmasını [baskılıyor] (daha önce belirttiğim gibi, Sistem 2 yavaş başlıyor). Bu nedenle [sesli kitap] biçiminde “dinleme sırasında” [derin] düşünmek çok güç.

Bazı okuyucular “sesli kitap dinlerken de ‘duraklat’ tuşuna basabilirim” diyecektir. Şöyle açıklayayım:

  1. Her insanın bilgiyi işleme hızı farklı. Hatta aynı kişi bile farklı içerikleri farklı hızlarda işliyor. Bu hız farkını “duraklat” tuşuyla çözmek [mümkün değil].
  2. Her an tetikte bekliyorsan ve istediğin zaman “duraklat” tuşuna basabileceksen, dikkatinin bir bölümünü zaten ona harcıyorsun. Tekrar hatırlatayım: “Öz denetim/irade gücü” [değerli bir kaynak] (özellikle karmaşık düşünme gerektiğinde).

“Sesli kitap” konusunu geçtikten sonra “video” konusuna gelelim — [video] medyası [sesli kitap] ile benzer özellikler taşıyor — video izlerken de [pasif] durumda oluyorsun. [Pasifliğin] dezavantajlarının yanı sıra, “video” biçiminin pek çok başka dezavantajı da var; ayrıntılar için: Neden Pek Az Video İzlerim? — Video ile Metin Arasındaki Bilişsel Psikoloji Farklılıkları

◇[Parçalı] Medya Biçiminin Dezavantajları Neler?

[Pasif bilişin] dezavantajlarından bahsettikten sonra sıra [parçalı bilginin] dezavantajlarına geliyor. Bu dezavantaj sosyal medyada (SNS) özellikle belirgin.

Parçalı bilgi okurken dikkat sürekli olarak bilgiler arasında zıplıyor. Bu tür bir okuma alışkanlığı [dikkati sürdürme] yeteneğini zayıflatıyor. Zamanla “okuma güçlüğüne” yol açabilir — uzun süreli dikkati koruyamadığın için [uzun] içerikleri (özellikle uzun ve karmaşık olanları) okumak giderek zorlaşıyor.

Ek okuma: “Geleneksel Blog” Geçerliliğini Yitirdi mi? — Çeşitli Medya Biçimlerinin Artıları ve Eksileri

◇Neden [Kitap] Daha İyi Bir Medya Biçimi?

“Kitap daha iyi bir şey” derken kitabın medya [biçimini] kastediyorum, “içeriği” değil. Kitabın [bilişsel] açıdan avantajları [en az] şunları kapsıyor:

1. Aktiflik

Okuyucu okuma hızını özgürce ayarlayabilir; “Sistem 2”yi tam anlamıyla devreye sokarak derin düşünebilir.

2. Sistematiklik

Yeni bir alan öğrenmek istediğinde, o alanın bilgisini [sistematik] biçimde kavramak gerekiyor. Kitap diğer medya biçimlerine kıyasla açıkça üstün. Alan ne kadar karmaşıksa, kitabın [sistematiklik] konusundaki üstünlüğü de o kadar belirgin.

3. Derinlik

Bazı konuların belirli bir derinliği/karmaşıklığı var ve kısa metinlerle tam anlamıyla ele alınamıyor. Mikroblog karakter sınırlaması, blog da örtük bir karakter sınırlaması, forum ve soru-yanıt siteleri de benzer. Bu medya biçimlerine kıyasla kitap [tamamen] karakter sınırlamasız.


★Düşünme Yeteneğini Nasıl Geliştirilir — [İlginin] Önemi

“İlgi en iyi öğretmendir” diye bir özdeyiş var. Yazının son bölümünde “ilginin” düşünme yeteneğini geliştirmedeki rolünü ele alacağım.

◇“İlgi” Nedir?

“İlgi” kelimesinin pek çok farklı yorumu (hatta yanlış yorumu) var. Önce şuna bakmanı öneririm: Gerçek Anlamda Hobi ve İlgi Nedir? Ve Ne İşe Yarar?

◇“İlgiden” Dopamine’ye (Dopamine)

Az önce “bilişsel yükten” söz ettim. Bu yük “öz denetim/irade gücü”nü tüketiyor. (N’inci kez vurguluyorum: **“Öz denetim/irade gücü” **[değerli bir kaynak]****.)

İlginin avantajı şu: İlgi duyduğun bir etkinlik yaparken belirli bir [zevk] alıyorsun (bu zevk beyindeki [Dopamine] salgılanmasından kaynaklanıyor). “Dopaminin getirdiği zevk”, bilişsel yükün yarattığı gerilim ve psikolojik baskıyı dengelemeye yardımcı oluyor. Böylece değerli kaynak korunmuş oluyor.

Peki “öz denetim/irade gücü” adlı bu değerli kaynağı ne zaman kullanmak gerekiyor?

  • [Basit] şeyler (karmaşık düşünce gerektirmiyor, “Sistem 1” zaten üstleniyor) zaten “öz denetim/irade gücü” tüketmiyor;
  • [Önemsiz] şeyler bu kaynağı kullanmaya değmez;
  • [Önemli] ve [karmaşık düşünce] gerektiren şeyler ikiye ayrılır: biri “ilgi duyduklarım”; diğeri “ilgi duymadıklarım”.

“Öz denetim/irade gücü”nü en verimli kullanmak için bu kaynağı yalnızca [ikinci türde] şeyler için harca; birinciler için “Dopamine”nin bilişsel yükün baskısını eritip eritip götürmesine izin ver.

◇“İlgiden” Flow’a (Flow)

Kısaca söylemek gerekirse “Flow”, bir etkinlik yaparken [kendini unuttuğun] hale ulaşmak demek.

Flow’un [yararı] şu: Bu durumda [hiç] bilişsel yük yok ve aynı zamanda son derece hoş bir deneyim yaşıyorsun (yüksek coşku ve doyum duygusu).

Eski Budizm ya da yoga uygulamalarında buna benzer anlatımlar bulunuyor. Modern psikoloji bu olguyu incelemeye başladı. “Flow” terimi, bu olguyu araştıran otorite psikolog Mihaly Csikszentmihalyi’den geliyor.

Mihaly Csikszentmihalyi aşağıdaki [“beceri-meydan okuma” modelini] sunuyor: Belirli bir alanda [yüksek beceri düzeyine] ulaşmışsan ve aynı zamanda o alandaki [zorlu görevlerle] yüzleşiyorsan, “Flow durumuna” ulaşma [olasılığın] var (burada “olasılıktan” söz ediyorum, “kesinlikten” değil).

(Orijinal metinde burada Vikipedi’nin “Flow” maddesinden alınmış bir “beceri-meydan okuma” Flow model şeması yer almaktaydı)

Özellikle şunu vurgulamak istiyorum: “Flow” ile ilginin ilişkisi. Bir alana ne kadar çok ilgi duyarsan, yukarıdaki modelin iki boyutunda da yüksek noktaya ulaşma olasılığın o kadar artıyor. [İlginin olmadığı] durumda belki Flow durumuna ulaşılabiliyor ama bunun çok daha [güç] olduğunu düşünüyorum.

Ek okumalar (tümü Mihaly Csikszentmihalyi’den):

◇“İlginin” Yarattığı [Olumlu Geri Besleme Döngüsü]

Az önceki iki alt bölümde “Dopamine” ve “Flow”dan söz ettim. Her ikisi de [bilişsel yükü gidermeye] yardımcı oluyor.

Bu yük giderildikten sonra, (ilgi duyduğun alanda) [uzun] ve [karmaşık] düşünmek çok daha kolaylaşıyor. Böylece o alandaki yetkinlik gelişimi çok daha belirgin oluyor. Bunun sonucunda o alana olan ilgin daha da güçleniyor (ve bu daha fazla “Flow ve Dopamine” getiriyor).

İşte benim “[olumlu geri besleme döngüsü]” dediğim bu.


Blogumda bu yazıyla ilgili diğer yazılar (VPN gerekebilir):


Edit page
Share this post:

Next Post
Program yazmaktan heyecan duyuyordum. Hâlâ duyuyorum. Ve duymaya devam edeceğim.