Skip to content
realyyz's blog
Click here to change language
Go back

[Przedruk] Dlaczego niezależne myślenie jest takie trudne? — O psychologicznych przyczynach i osobistym doświadczeniu

Edit page

Komentarz realyyz:

Chiński jest jednym z najszerzej używanych języków na świecie i, wydawałoby się, powinien obfitować w wybitnych pisarzy i komentatorów życia publicznego. Rzeczywistość jest jednak taka, że dla czytelników spoza chińskojęzycznego obszaru osoby te są praktycznie niewidoczne; nawet wewnątrz chińskiego internetu niezależnych autorów dostępnych przeciętnemu czytelnikowi jest garstka. Zagraniczne platformy są niedostępne bez VPN, ekosystem treści za „murem” jest samowystarczalny, większość ludzi ma ograniczoną znajomość angielskiego i niewielkie zainteresowanie sprawami publicznymi — dlatego ani w chińskojęzycznym, ani w anglojęzycznym internecie chińskich blogerów prawie nie ma.

Program-Think to rzadki wyjątek — najbardziej wpływowy bloger o charakterze oświeceniowym w świecie uproszczonego chińskiego. Słowo „najbardziej wpływowy” nie jest tu przesadą: wśród półtora miliarda ludzi nikt inny nie robił czegoś podobnego. Rzadko mówił czytelnikom, w co wierzyć — zamiast tego pokazywał, jak rozumować, jak wątpić, jak rozpoznawać błędy logiczne i zniekształcenia poznawcze. Dla chińskojęzycznych czytelników śledzących tematy publiczne i mających dostęp do amerykańskich platform ten blog był absolutnie niezastąpiony: przed nim nie istniało nic podobnego, po jego zniknięciu (tego łotra aresztowano) to miejsce jest puste do dziś. Wielu opisuje, że właśnie ten blog rozbił ich dotychczasowy obraz świata — a potem pomógł zbudować nowy. Poniższy artykuł jest jednym z najbardziej reprezentatywnych: nie porusza żadnych konkretnych wydarzeń politycznych, lecz za pomocą psychologicznych ram wyjaśnia, dlaczego mózg z natury skłonny jest omijać myślenie i pozostawać w strefie komfortu, oraz dlaczego niezależne myślenie to umiejętność wymagająca długotrwałego treningu i wysiłku poznawczego.

Los tego artykułu jest sam w sobie jego ilustracją. Niektórzy patriotycznie nastawieni chińscy internauci, nie doczytawszy do końca i nie wskazując konkretnych błędów, byli pewni: artykuł jest zły, nie należy go czytać, i lepiej, żeby inni też nie czytali. Oczywiście można się nie zgadzać z jakimś artykułem; ale jeśli ktoś spieszy się go odrzucić, zanim go zrozumie, możliwe, że sprzeciwia się nie samemu artykułowi, lecz dyskomfortowi, jaki przynosi „niezależne myślenie”.

To zjawisko nie jest właściwe żadnemu konkretnemu krajowi — to fabryczne ustawienia ludzkiego mózgu. Polaryzacja polityczna w zachodnich społeczeństwach to kolejny dowód: większość ludzi tak samo najpierw wybiera „drużynę”, a potem szuka argumentów. W USA podczas pandemii noszenie maseczki — kwestia zdrowia publicznego — stało się symbolem przynależności politycznej. Ocenianie poglądów według zasady „kto to powiedział”, a nie „czy to prawda”, i rozumowanie „bloger ma złe poglądy, więc cały artykuł jest fałszywy” to ta sama pułapka myślowa. Dlatego ten artykuł jest dla wszystkich.

Na koniec pragnę zaznaczyć: jestem patriotą. Przedruk nie oznacza, że podzielam każdy wyrażony tu pogląd. Z czym dokładnie się nie zgadzam i dlaczego — spróbujcie odgadnąć po przeczytaniu.

Streszczenie

Większość ludzi zdaje sobie sprawę z wagi „niezależnego myślenia”, ale w praktyce większość z nich przez większość czasu nie jest w stanie go stosować — i nie chodzi tu o brak silnej woli, lecz o głębinowe przyczyny psychologiczne.

Centralną koncepcją artykułu jest dwuprocesowa teoria „System 1 vs System 2”: System 1 działa nieświadomie, szybko, opierając się na utrwalonych wzorcach — to nasza psychologiczna strefa komfortu; System 2 działa świadomie, powoli, pochłania ogromną ilość energii — i to właśnie przez niego wiedzie droga do prawdziwego niezależnego myślenia. Właśnie dlatego mózg z natury dąży do omijania Systemu 2: inercja, zasada „krótkiego spięcia” i uzależnienie od strefy komfortu razem tworzą opór wobec niezależnego myślenia.

Artykuł wskazuje też na „pole minowe” zniekształceń poznawczych Systemu 1: to co widzę, to prawda; uogólnianie na podstawie pojedynczych przypadków; efekt zakotwiczenia; awersja do strat… Gdy uprzedzenia te utrwalają się w Systemie 1, nawet profesjonaliści we własnej dziedzinie mają trudności z ich przezwyciężeniem.

Na koniec proponuje trzy ścieżki rozwijania myślenia: nieustanny trening Systemu 2 przez czytanie i naukę interdyscyplinarną; wybór książek zamiast pasywnych mediów (audiobooki, wideo, informacje fragmentaryczne) w celu utrzymania aktywnego poznania; wykorzystanie mechanizmów zainteresowania i Flow, by Dopamine pomagał radzić sobie z obciążeniem poznawczym, tworząc trwałą pozytywną pętlę sprzężenia zwrotnego.


Przedrukowano z: Blog Program-Think · zebrał i przedrukował realyyz

Wpisów o „psychologii” w ubiegłym roku (2018) napisałem mało. Na przypomnienie życzliwego czytelnika w komentarzach postanowiłem dziś opublikować jeden.

Przez 10 lat prowadzenia bloga napisałem sporo tekstów na tematy psychologiczne, nieraz wspominając o znaczeniu【niezależnego myślenia】. Szczególnie podkreślałem: „niezależność” to warunek „wolności”; bez „niezależnego myślenia” nie ma „wolności myśli”.

Choć wielu ludzi wie, że powinno „myśleć niezależnie”, większość z nich przez większość czasu【nie jest w stanie】tego robić. O tym właśnie dziś porozmawiamy.


★Czym ten artykuł【różni się】od tekstów w stylu „sukces/motywacja/pozytywne myślenie”

◇【Prawdziwa】psychologia VS【pseudo】psychologia

W sieci roi się od【nierzetelnych】materiałów psychologicznych. Szczególnie wiele jest wśród nich „sukcesu/motywacji/pozytywnego myślenia”. O „teoriach sukcesu” napisałem już jakiś czas temu wpis «Krytyka sukceologii — krótki opis jej szkodliwości i błędów». Wskazałem w nim błędy「【pseudo】psychologii”.

Jak rozpoznać「【pseudo】psychologię”? Na swoim dysku sieciowym udostępniłem popularnonaukową książkę psychologiczną «Jak odróżnić prawdziwą psychologię od fałszywej». Ukazała się też pod tytułem „Niestandardowa psychologia — jak właściwie patrzeć na psychologię”. Jeśli chcesz zrozumieć różnicę między「【prawdziwą】” a「【pseudo】psychologią” — to dobra lektura na start.

Autor tej książki, Keith Stanovich, to psycholog【najwyższej rangi】(wrócę do niego w dalszej części artykułu).

◇Prace psychologiczne cytowane w artykule — wszystkie wyszły spod pióra【zawodowych】psychologów

Treść tego artykułu w zdecydowanej większości【nie jest】moją osobistą opinią — to wyniki badań zawodowych psychologów, poparte odpowiednimi eksperymentami.

Żeby artykuł był【wiarygodny】, wszystkie wspomniane w nim prace psychologiczne zostały napisane przez【zawodowych】psychologów.

Jedna z nich będzie cytowana szczególnie często — Thinking, Fast and Slow («Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym»). Pozwolę sobie ją tutaj przedstawić.

Okładka „Pułapek myślenia", wariant 1 Okładka „Pułapek myślenia", wariant 2 Okładka „Pułapek myślenia", wariant 3

Autor książki, Daniel Kahneman, to psycholog【rangi światowej】i laureat【Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 2002 roku】. Wielu czytelników pewnie się zdziwi — dlaczego psycholog dostał „nagrodę z ekonomii”? Dlatego, że jego wkład w psychologię głęboko wpłynął na ekonomię behawioralną.

Co więcej, mimo akademickiego statusu autora, treść książki jest napisana bardzo przystępnym językiem. Tzn. nie potrzebujesz rozległej wiedzy specjalistycznej, żeby przeczytać ją od deski do deski.

◇Pobierz ebooki

Oprócz wspomnianego Thinking, Fast and Slow, w kolejnych rozdziałach artykułu przywołam wiele innych książek (z psychologii i spoza niej) — większość z nich udostępniłem już na swoim dysku sieciowym.

Jeśli chcesz pobrać wersje elektroniczne, kliknij poniższy link i otwórz【listę ebooków】:

https://github.com/programthink/books


★Dwa systemy mózgu (dwa tryby działania)

Na wstępie chcę porozmawiać o „dwóch trybach działania mózgu” — to przewodnia tema książki Thinking, Fast and Slow.

◇„Rozpoznawanie twarzy” VS „Arytmetyka”

Początek Thinking, Fast and Slow (rozdział 1) nosi tytuł: Zła twarz i zadanie z mnożenia. Te dwa przykłady są bardzo wymowne i od razu się nimi posłużę.

Przykład 1: Pokazujemy【fotografię twarzy】— niemal każdy w ciągu sekundy potrafi określić wyraz tej twarzy, a także w ciągu sekundy rozpoznać, czy dana osoba jest znajoma.

Przykład 2: Podajemy losowe【dwucyfrowe mnożenie】— chyba że mamy do czynienia z osobą specjalnie wytrenowaną lub geniuszem rachunkowym, większość ludzi【nie jest w stanie】podać odpowiedzi w ciągu jednej czy dwóch sekund.

W tych dwóch przypadkach pierwszy jest wyraźnie trudniejszy, drugi prostszy. Jako (były) programista z pełną odpowiedzialnością mogę powiedzieć: gdyby pisać program rozwiązujący oba problemy, pierwszy wymagałby znacznie bardziej złożonego kodu (o kilka rzędów wielkości). A nawet odchodząc od programowania i analizując oba problemy z punktu widzenia【teorii informacji】, „rozpoznawanie twarzy” wymaga przetworzenia nieporównywalnie większej ilości informacji niż „dwucyfrowe mnożenie”.

Stąd nasuwa się pytanie: dlaczego nasz mózg z taką łatwością i szybkością radzi sobie ze stosunkowo złożonym problemem „rozpoznawania twarzy”, a przy stosunkowo prostym problemie „dwucyfrowego mnożenia” jest wolny i wymaga wysiłku?

◇„System 1” i „System 2” mózgu

Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. W ostatnich dziesięcioleciach, dzięki burzliwemu rozwojowi psychologii i neuronauki, zaczęliśmy rozumieć ten fenomen. Sedno tkwi w tym, że mózg ma dwa【zasadniczo różne】tryby przetwarzania informacji, które psychologowie nazywają „Systemem 1” i „Systemem 2”.

„System 1” rozwiązuje problemy bardzo szybko, ale może przetwarzać jedynie【ograniczony zakres】zagadnień; to, z czym „System 1” sobie nie radzi, przekazuje „Systemowi 2”. „System 2” obejmuje【szerszy zakres】zadań, ale działa bardzo【wolno】i wymaga ogromnego【wysiłku】(w porównaniu z „Systemem 1”).

„System 1” radzi sobie z „rozpoznawaniem twarzy”, ale【nie jest w stanie】rozwiązać „skomplikowanej arytmetyki”.

Przy okazji: psycholog Keith Stanovich jako pierwszy zaproponował terminy „System 1/System 2”. To właśnie autor wspomnianej na początku książki «Jak odróżnić prawdziwą psychologię od fałszywej».

◇Naukowe dowody eksperymentalne na istnienie „dwóch systemów”

Dwa tryby działania mózgu to【nie】tylko teoria. W obszarze psychologii i neuronauki zgromadzono już znaczną liczbę dowodów eksperymentalnych potwierdzających, że w mózgu rzeczywiście istnieją dwa zasadniczo różne mechanizmy.

Psycholog Eckhard Hess wykazał, że【źrenica】może odzwierciedlać, w jakim trybie pracuje mózg (uwaga: rozdział 2 Thinking, Fast and Slow poświęcony jest właśnie temu tematowi).

Oprócz obserwacji źrenicy, za pomocą innych metod fizycznych (np. funkcjonalnego rezonansu magnetycznego/fMRI) można obserwować aktywne obszary mózgu i zobaczyć, że w różnych trybach działania aktywują się różne obszary kory mózgowej.


★【Podział funkcji】dwóch systemów

◇Co potrafi „System 1”?

Jak wspomniałem, „System 1” radzi sobie z jedynie【ograniczonym zakresem】zadań. W czym konkretnie się wyróżnia? Poniżej krótka (niepełna) lista przykładowa:

Rozpoznawanie twarzy, rozpoznawanie mimiki; Widząc niektóre zwierzęta (np. węże, pająki, stonogi) — odczuwać strach lub obrzydzenie; Słysząc (znajomą) melodię, natychmiast przypomnieć sobie tytuł; Gdy (sprawnie) jedziesz na rowerze lub prowadzisz samochód i nagle pojawia się przeszkoda — zareagować natychmiast; (Dla osób piśmiennych) widząc „słowo”, natychmiast je przeczytać; (Dla doświadczonych graczy go) widząc dane ustawienie kamieni, od razu rozpoznać „ten joseki”; ……

◇Czego „System 1” nie potrafi? (Musi to przejąć „System 2”)

Zakres kompetencji „Systemu 1” jest【dość wąski】; większość zadań musi wykonywać „System 2” (niepełna lista, tylko przykładowo):

Skomplikowana arytmetyka; Wnioskowanie logiczne; Gry (szczególnie nieznane); Odpowiadanie na pytania na rozmowie kwalifikacyjnej (szczególnie podchwytliwe); Rozumienie artykułów naukowych (szczególnie trudnych); Twórczość (pisanie, komponowanie, malarstwo, programowanie…); ……


★【Różnice】między dwoma systemami

Najpierw porozmawiamy o【różnicach】(zewnętrznych przejawach) między tymi dwoma systemami, a potem przejdziemy do ich mechanizmów działania (istoty).

◇Nieświadomość VS Świadomość

Obszar kompetencji „Systemu 1” to zazwyczaj działania【nieświadome】; to, czego „System 1”【nie】potrafi (co może wykonać jedynie „System 2”) to zazwyczaj działania【świadome】, wymagające【skupionej uwagi】przez pewien czas.

◇Oszczędzanie energii VS Zużywanie energii

Żeby „System 2” wykonał jakieś zadanie, trzeba【skupić uwagę】. Im trudniejsze zadanie, tym wyższy wymagany stopień koncentracji. A żeby utrzymać wysoką koncentrację uwagi, trzeba uruchomić【samokontrolę】. Żeby przez długi czas utrzymywać samokontrolę, trzeba zużywać【energię】.

Uwaga: wspomniana tu【energia】to to samo pojęcie z fizyki; fizjologicznie przejawia się jako【poziom cukru we krwi】(zawartość glukozy we krwi).

Związek „uwaga/samokontrola” z „zużyciem energii” został potwierdzony przez wiele【zawodowych】książek psychologicznych i eksperymentów. Oprócz Thinking, Fast and Slow, psycholog Roy Baumeister napisał specjalną książkę Willpower (pol. „Siła woli”), w której szczegółowo omawia ten temat.

Żeby nie przedłużać, ograniczę się do krótkiego opisu kilku eksperymentów:

Eksperyment 1

Dwie grupy uczestników: jedna wykonuje lekkie zadanie umysłowe, druga — złożone. Po zadaniu mają sami wybrać przekąskę. W grupie【złożonych zadań】znacznie【wyższy odsetek】osób wybiera „słodycze”, a poziom cukru we krwi jest u nich【niższy】niż w drugiej grupie.

Eksperyment 2

Dwie grupy: jedna głodna, druga najedzona. Obie wykonują【to samo】złożone zadanie umysłowe. Średni wynik grupy głodnej jest znacznie【niższy】niż grupy najedzionej.

Eksperyment 3

Dwie grupy: jedna głodna, druga najedzona. Dają im【niewykonalne】zadanie i mierzą, jak długo kontynuują, zanim się poddadzą. Średni czas grupy głodnej jest znacznie【niższy】niż grupy najedzionej.

Eksperymenty te pokazują:

  1. Wykonywanie przez „System 2” złożonych zadań znacząco obniża poziom cukru we krwi
  2. Poziom cukru we krwi znacząco wpływa na wydajność i możliwości „Systemu 2” przy wykonywaniu złożonych zadań
  3. Poziom cukru we krwi znacząco wpływa na „samokontrolę/siłę woli”

◇Dalsze rozważania o „samokontroli/sile woli” — to【cenny zasób】

„Spadek poziomu cukru we krwi” osłabia „samokontrolę/siłę woli”. Ale kiedy „samokontrola/siła woli” są całkowicie wyczerpane, natychmiastowe uzupełnienie „poziomu cukru we krwi” (przez jedzenie)【nie】przywróci natychmiast „samokontroli/siły woli” do szczytowego poziomu (to powolny proces).

Oprócz poziomu cukru we krwi, „samokontrolę/siłę woli” obniżają też liczne inne czynniki. Na przykład wykonywanie złożonego zadania w złym nastroju prowadzi do szybszego zrezygnowania; „niedobór snu” lub „upojenie alkoholowe” również obniżają „samokontrolę/siłę woli”.

Z powyższego wynika: „samokontrola/siła woli” to【cenny zasób】. To bardzo ważne — proszę zapamiętać! (Wrócimy do tego później)

◇Szybki start VS Wolny start

„System 1” uruchamia się bardzo szybko. W obliczu【nagłej】przeszkody „System 1” reaguje w ciągu sekundy (a nawet ułamka sekundy).

W porównaniu z „Systemem 1”, „System 2” uruchamia się bardzo wolno. Często mówi się o【wejściu w tryb】— to bardzo trafne określenie dla „Systemu 2”.

Co więcej, czas【wchodzenia w tryb】„Systemu 2” zależy od złożoności zadania. Dla【prostych】zadań ten czas jest【krótszy】; dla bardzo złożonych zadań —【dłuższy】. Można to obrazowo przedstawić tak: żeby poradzić sobie ze złożonymi zadaniami, „System 2” musi osiągnąć pewien stan【pełnego obciążenia】.

◇Wielozadaniowość VS Jednozadaniowość

„System 1” to typowy【wielozadaniowy】system

Wprawny rowerzysta, jadąc, nagle słyszy znajomą melodię — i mózg natychmiast przypomina sobie tytuł, nie tracąc przy tym równowagi. Tzn. „System 1”【jednocześnie】przetwarza oba zadania, a w trybie wielozadaniowym zadania【nie】zakłócają się nawzajem.

„System 2” to typowy【jednozadaniowy】system

Dla odmiany, „System 2” w każdej chwili przetwarza tylko【jedno】zadanie. Jeśli „System 2” będzie zmuszony do jednoczesnego wykonywania dwóch złożonych zadań, co najmniej jedno z nich zostanie wykonane źle (zazwyczaj oba). Zostało to potwierdzone eksperymentami psychologicznymi.

Przewiduję, że niektórzy czytelnicy zaprotestują: cyrkowcy jednocześnie wykonują wiele złożonych zadań. Wyjaśnienie: dzięki długotrwałemu treningowi cyrkowcy przekształcili złożone zadania w utrwalone wzorce „Systemu 1”. Dlatego z zewnątrz wygląda, jakby cyrkowiec wykonywał kilka złożonych zadań jednocześnie, ale w rzeczywistości co najwyżej jedno zadanie (a może i żadne) zajmuje „System 2”.

◇Zrelaksowany VS Napięty

Praca „Systemu 2” wymaga wysokiego skupienia uwagi — trzeba uruchomić „samokontrolę/siłę woli”, żeby to osiągnąć — i w tym procesie „samokontrola/siła woli” stopniowo się wyczerpują. Eksperymenty psychologa Roya Baumeistera pokazują: ten proces jest bardzo niekomfortowy. Książka Thinking, Fast and Slow nazywa to【obciążeniem poznawczym】.

Dla odmiany, aktywność „Systemu 1” jest【nieświadoma】— nie wymaga skupienia uwagi, a więc【nie ma】„obciążenia poznawczego”.

Na podstawie tych różnic oba systemy można nazwać odpowiednio „zrelaksowanym” i „napiętym”. „Zrelaksowany System 1” to to, co w moim blogu często nazywam【psychologiczną strefą komfortu】(Comfort Zone).

Ktoś zapyta: czy można uruchomić „System 2” i jednocześnie pozbyć się „obciążenia poznawczego”? Na szczęście to pozornie niemożliwe życzenie — „zjeść ciastko i mieć ciastko” — jest całkiem do spełnienia! (Omówię to na końcu artykułu, przy okazji „przepływu”)

◇Psychologiczny eksperyment dotyczący【obciążenia poznawczego】

Izraelski psycholog przeprowadził słynny eksperyment „Efekt Stroopa”:

Dla【lewej】części: po kolei nazywać kolor każdej elipsy — to【bardzo łatwe】, uruchamiany jest jedynie „System 1”.

Dla【prawej】części: po kolei nazywać kolor każdego słowa —【bardzo trudne】— ponieważ „znaczenie i kolor” słowa są sprzeczne, trzeba uruchomić „samokontrolę/siłę woli”, by【zahamować】instynktowną reakcję „Systemu 1”, i jednocześnie uruchomić „System 2” w celu przestrzegania podanej reguły. Powoduje to napięcie i stres w mózgu.

Ilustracja efektu Stroopa

Wspomniane „obciążenie poznawcze” zostało potwierdzone rezonansem magnetycznym (MRI).

Zdjęcia MRI (z artykułu o neuronauce Uniwersytetu Stanforda)

(Uwaga: powyższe przykłady pochodzą z artykułu Uniwersytetu Stanforda o „neuronauce”, źródło — tutaj)


★【Nieporozumienia】dotyczące „dwóch systemów”

(Po publikacji artykułu w trakcie dyskusji z czytelnikami okazało się, że niektórzy błędnie interpretują terminy „System 1/System 2” — dodaję więc ten rozdział)

◇Nieporozumienie 1: Rozumieć „System 1 i System 2” jako „uczucia i rozum”

To bardzo powszechny błąd. Jednym z powodów, dla których używa się terminu „System 1”, a【nie】„system emocjonalny” czy „system XX”, jest właśnie chęć uniknięcia tego nieporozumienia. Z tego samego powodu nie można upraszczająco rozumieć „Systemu 1 i Systemu 2” jako „systemu intuicji i systemu myślenia”.

◇Nieporozumienie 2: Rozumieć „System 1 i System 2” jako dwa poziomy hierarchiczne

Te dwa systemy to【nie】prosta hierarchia. Relacja między nimi jest znacznie bardziej złożona. I kwestia ta czeka na dalsze badania psychologiczne.

◇Nieporozumienie 3: Rozumieć „System 1 i System 2” jako prostą zależność — że „System 2 zależy od Systemu 1”

Na razie【nie można】twierdzić, że istnieje między nimi prosta zależność.

◇Nieporozumienie 4: Rozumieć „System 1 i System 2” jako dwie fizyczne części mózgu

„Działanie Systemu 1” i „działanie Systemu 2” aktywują różne obszary kory mózgowej. To łatwo może skłonić do myślenia, że dwa systemy odpowiadają dwóm fizycznym obszarom mózgu.

Ale w rzeczywistości jest to bardziej skomplikowane. Np. jakiś obszar może być używany przez oba systemy. Jakiś obszar może być bardziej aktywny podczas pracy jednego systemu i mniej aktywny podczas pracy drugiego.

Ze względu na to nieporozumienie niektórzy psychologowie przeszli na inną terminologię — „przetwarzanie typu 1” i „przetwarzanie typu 2”. Uważam, że to trafniejsze. Ale ponieważ „System 1 i System 2” są już szeroko rozpowszechnione, w tym artykule nadal używam oryginalnych terminów.


★Mechanizm działania „Systemu 1”

◇„System 1” działa na podstawie【wzorców】

Wróćmy jeszcze raz do listy „co potrafi System 1” z poprzednich rozdziałów. Zauważysz, że wszystkie te rzeczy można utrwalić w postaci jakiegoś【wzorca】.

Żeby wyjaśnić【wzorzec】„Systemu 1”, ponownie posłużę się mnożeniem.

Większość ludzi【może】powiedzieć 3 x 3 = 9 w ciągu sekundy, ale większość【nie jest w stanie】odpowiedzieć na 19 x 21 = ? w ciągu sekundy.

To też mnożenie — dlaczego taka różnica? Bo 3 x 3 = 9 jest zawarte w „tabliczce mnożenia”. Ta „tabliczka mnożenia” to właśnie to, co nazywam【utrwalonym wzorcem】. Dzięki takiemu „utrwalonemu wzorcowi” zewnętrzny bodziec (wejście) może znaleźć w wzorcu „dopasowanie” i użyć go jako odpowiedź mózgu (wyjście).

Dlaczego mistrz go może【natychmiast】rozpoznać „ten joseki to wariant XX” — z tego samego powodu. Dzięki tysiącom i tysiącom rozegranych partii i analiz, popularne joseki stały się【utrwalonymi wzorcami】w głowie.

◇Wzorce wrodzone (aprioryczne) VS Wzorce nabyte (empiryczne)

Wzorce „Systemu 1” mogą być wrodzone (naturalne) lub nabyte (wyuczone).

Na przykład wspomniane „rozpoznawanie joseki w go” jest oczywiście kształtowane przez trening; natomiast „rozpoznawanie mimiki twarzy” jest wrodzone — np. niektóre noworodki już reagują na wyrazy twarzy rodziców.

Przy okazji: w obszarze filozofii w „teorii poznania”, „wrodzone” nazywa się też „apriorycznym”; „nabyte przez doświadczenie” — „empirycznym”.

◇Dlaczego istnieją【wrodzone wzorce】? — Wyjaśnienie psychologii ewolucyjnej

Przez długi okres ewolucji ludzkość żyła w społeczeństwach pierwotnych (od australopiteków po homo sapiens każdy etap trwał dziesiątki czy setki tysięcy albo miliony lat), podczas gdy historia cywilizacji jest bardzo krótka (zaledwie kilka tysięcy lat). Kilka tysięcy lat to【za mało】na znaczącą ewolucję mózgu. Dlatego nasz mózg faktycznie pozostał na etapie społeczeństwa pierwotnego.

Dlaczego mózg jest tak dobry w „rozpoznawaniu twarzy”? Bo w społeczeństwach pierwotnych członkowie tego samego plemienia musieli współpracować, a między różnymi plemionami często wybuchały konflikty. Dlatego【szybkie określenie】, czy ktoś jest znajomy czy obcy i czy jego wyraz twarzy jest „radosny czy wrogi”, było niezwykle ważną【umiejętnością przeżycia】. Ci, którzy jej nie mieli, mieli mniejsze szanse na przeżycie (byli eliminowani); ci, którzy ją mieli, przeżywali lepiej (ich geny były przekazywane).

Analogicznie — w społeczeństwach pierwotnych „dwucyfrowe mnożenie”【w ogóle nie było potrzebne】, więc „System 1” po prostu【nie rozwinął】tej zdolności.

Polecam do lektury: «Psychologia ewolucyjna — nowa nauka o umyśle»

◇Jakie【zniekształcenia poznawcze】może wywoływać „System 1”?

W Thinking, Fast and Slow omówiono wiele zniekształceń poznawczych wywołanych przez „System 1”. Przytoczę kilka:

Co widzę, to prawda „To, co widziałem na własne oczy” pozostawia głębsze i trwalsze wrażenie; „to, czego【nie】widziałem osobiście” (w porównaniu) łatwiej zignorować.

Uogólnianie na podstawie jednostkowych przypadków Większa waga przypisywana【konkretnym przypadkom】(szczególnie z własnego otoczenia), łatwiejsze ignorowanie【danych statystycznych】. Bo „dane statystyczne” są zbyt abstrakcyjne, a【przypadki z własnego otoczenia】są wzmocnione efektem „co widzę, to prawda”.

Efekt halo Ten efekt zna stosunkowo wiele osób.

Teoria perspektywy Postrzeganie【zmian】jest ostrzejsze niż postrzeganie stanów stacjonarnych. (Przypomnij sobie historię o „żabie gotowanej w powoli ogrzewanej wodzie”)

Awersja do strat Ból z powodu utraty czegoś jest znacznie silniejszy niż radość z uzyskania tego samego.

Błędna ocena prawdopodobieństwa „System 1” jest wyjątkowo【kiepski】w ocenie prawdopodobieństwa. Często【zawyża】prawdopodobieństwo【optymistycznych】zdarzeń i【zaniża】prawdopodobieństwo【pesymistycznych】. Przy okazji: to jeden z powodów, dla których programiści zawsze zbyt optymistycznie szacują terminy projektów.

Efekt zakotwiczenia Większość ludzi【nie zna】tego efektu. Za chwilę posłużę się nim jako przykładem.

Fałszywa przyczynowość „System 1” nieustannie dąży do znajdowania związków przyczynowo-skutkowych między niezwiązanymi rzeczami. Na przykład „teorie spiskowe” są ściśle związane z tym zniekształceniem myślowym.

(Oczywiście powyższa lista to tylko ułamek całości)

◇Polecana literatura

Zniekształcenia poznawcze są często wykorzystywane do【prania mózgów】. Materiały wprowadzające:

Na moim dysku sieciowym udostępniłem też «Sztuka jasnego myślenia (część 1), Sztuka mądrego działania (część 2)», w której zebrano wiele zniekształceń myślowych (oryginał angielski: The Art of Thinking Clearly).


★Mechanizm działania „Systemu 2”

Jak dotąd badania „Systemu 2” są jeszcze niewystarczające, a wiele jego wewnętrznych mechanizmów działania【nie】zostało w pełni wyjaśnione. Dlatego w tym rozdziale omówię jedynie kilka ważnych i stosunkowo dobrze udokumentowanych kwestii.

◇„System 2” cierpi na poważną【inercję】

W kwestii tego twierdzenia bezpośrednio zacytuję słowa Kahnemana z Thinking, Fast and Slow:

Typową cechą Systemu 2 jest to, że wszystkie jego działania wymagają wysiłku, ale sam jest leniwy. Nie chce się trudzić bardziej, niż jest to konieczne, nawet odrobinę.

◇Dlaczego ma taką poważną【inercję】?

W ciągu długiej pierwotnej historii ludzie zajmowali się łowiectwem, zbieractwem, a później rolnictwem. W epoce łowiecko-zbierackiej żywności chronicznie brakowało; po pojawieniu się rolnictwa sytuacja się poprawiła, ale do dostatku było jeszcze daleko. A „System 2” to duży【pochłaniacz energii】. „Brak żywności” i „zużycie energii przez System 2” tworzyły ostry konflikt. Rozwiązanie ukształtowało się następująco:

  1. Zadania pojawiające się często, w miarę możliwości wykonywać za pomocą „Systemu 1”
  2. Nawet gdy zadanie przerasta „System 1” i trzeba uruchomić „System 2”, używać go【oszczędnie】

◇Czynnik inteligencji VS Czynnik racjonalności

Psycholog Keith Stanovich w swojej książce Rationality and Reflective Mind (Racjonalność i refleksyjny umysł) pogłębił analizę【Systemu 2】. Uważa, że „System 2” obejmuje【dwa rodzaje zdolności myślowych】, które nazywam „czynnikiem inteligencji” i „czynnikiem racjonalności”.

Tzw. „czynnik inteligencji”

Zdolność do przeprowadzania złożonych obliczeń (tu „obliczenia” — w szerokim sensie:【nie tylko】matematyczne, lecz też: wnioskowanie, analiza, indukcja…).

Tzw. „czynnik racjonalności”

Inaczej mówiąc — to【stopień aktywności】„Systemu 2”. Według teorii Stanovicha: jeśli „poziom racjonalności” „Systemu 2” jest【słaby】, przy rozwiązywaniu problemów będzie on chętniej przyjmował【intuicyjne】odpowiedzi; odwrotnie, jeśli „poziom racjonalności” jest【silny】, nawet znalazłszy【intuicyjną】odpowiedź, przeprowadzi ponowną【weryfikację i refleksję】.

W rozdziale 3 Thinking, Fast and Slow znajduje się klasyczny przykład:

Oto stosunkowo proste zadanie. Nie analizuj go za bardzo — odpowiedz intuicyjnie:

Rakieta i piłka kosztują razem 1,10 dolara. Rakieta jest droższa od piłki o 1 dolara. Ile kosztuje piłka?

Natychmiast przychodzi ci do głowy odpowiedź — 10 (czyli 10 centów). To proste zadanie jest o tyle wyjątkowe, że podsuwa intuicyjną, atrakcyjną, ale błędną odpowiedź. Przelicz: jeśli piłka kosztuje 10 centów, razem kosztują 1,20 dolara (10 centów za piłkę i 1,10 dolara za rakietę), a nie 1,10 dolara. Prawidłowa odpowiedź to 5 centów. Można przypuszczać, że ci, którzy w końcu udzielili prawidłowej odpowiedzi, również pomyśleli o tej błędnej — ale jakoś zdołali oprzeć się pokusie intuicji i podali właściwą odpowiedź.

…Dziesiątki tysięcy studentów odpowiedziało na to pytanie o rakietę i piłkę, a wyniki są zadziwiające. Na Harvardzie, MIT i Princeton ponad 50% studentów podało tę intuicyjną błędną odpowiedź. Na uczelniach o niższej renomie ponad 80% podało odpowiedź bez jej weryfikowania.

…Wystarczyłoby chwilę pomyśleć, żeby uniknąć tego żenującego błędu. Ci, którzy odpowiedzieli 10 centów, wyraźnie nie chciało się myśleć, a ci, którzy odpowiedzieli prawidłowo, myślą aktywniej.

◇Krótkie podsumowanie

Chcę podkreślić: unikanie zniekształceń poznawczych w dużej mierze zależy od【racjonalności】(aktywności) „Systemu 2”.

Oczywiście „wiedza o zniekształceniach poznawczych” też jest bardzo ważna. Ale większość ludzi, nawet w pełni opanowawszy tę wiedzę, nadal wpada w odpowiednie pułapki myślowe. Dlaczego? Bo większości nie udaje się znacząco podnieść【racjonalności】(aktywności) „Systemu 2”, choćby nawet opanowała zniekształcenia poznawcze.

Więc jak podnieść【racjonalność】(aktywność) „Systemu 2”? W trzech ostatnich rozdziałach artykułu podzielę się kilkoma osobistymi spostrzeżeniami.


★Dlaczego【korzystanie z Systemu 2】jest takie trudne?

Ponieważ „System 1” reaguje na podstawie【utrwalonych wzorców】, „działanie Systemu 1”【nie ma prawa】być nazwanym „niezależnym myśleniem”. Innymi słowy, tylko gdy używasz „Systemu 2” do rozwiązywania problemów, można to nazwać【niezależnym myśleniem】.

◇【Uzależnienie】od „psychologicznej strefy komfortu”

„System 1” działa w【zrelaksowanym】trybie. Gdy w mózgu uruchomiony jest jedynie „System 1”, przebywasz w【psychologicznej strefie komfortu】(Comfort Zone).

„Psychologiczna strefa komfortu” ma pewne【uzależniające】właściwości — im dłużej w niej przebywasz, tym trudniej się z niej wydostać; i odwrotnie.

Dlatego „strefa komfortu” wytwarza【efekt Mateusza】(potocznie zwany „polaryzacją”): ci, którzy myślą częściej, stają się coraz lepsi w myśleniu; ci, którzy myślą rzadziej, coraz bardziej tracą tę zdolność.

◇Zasada „krótkiego spięcia” — „System 2” jest omijany

„Zasada krótkiego spięcia” jest też nazywana „zasadą najmniejszego wysiłku” (wspomniana też w Thinking, Fast and Slow). Głosi ona: jeśli zadanie może rozwiązać „System 1”, „System 2” nie jest uruchamiany.

Dlaczego istnieje „zasada krótkiego spięcia”?

  1. Czynnik【szybkości】: „System 2” działa zbyt wolno. Skoro „System 1” sobie poradził, mózg uznaje, że nie ma sensu uruchamiać „Systemu 2”.
  2. Czynnik【oszczędności energii】: „System 1” jest【nieświadomy】— nie wymaga „uwagi/samokontroli”. A „System 2” wymaga „uwagi/samokontroli”, co znacznie pochłania energię.

„Zasada krótkiego spięcia” wyjaśnia, dlaczego tak trudno pozbyć się uprzedzeń. Gdy masz jakieś【głęboko zakorzenione】uprzedzenie, zazwyczaj oznacza to, że stało się ono utrwalonym wzorcem w „Systemie 1”. Otrzymywane informacje pasujące do tego wzorca są bezpośrednio przetwarzane przez „System 1” (a „System 2” jest omijany).

◇【Mylący】wpływ „Systemu 1” na „System 2”

Jako przykład posłużę się【efektem zakotwiczenia】. Polega on na tym, że gdy myślisz o jakimś problemie, arbitralnie bierzesz coś z otoczenia (możliwe, że zupełnie niezwiązanego z zadaniem) jako punkt odniesienia („kotwicę”).

Poniżej opisany jest eksperyment psychologiczny:

Dwie grupy uczestników (A i B) miały wypełnić ankietę. W ankiecie znajdowały się postaci historyczne, a zadanie polegało na podaniu przybliżonego wieku ich śmierci. Na krześle uczestników grupy „A” stała losowa liczba (kilkaset lub kilka tysięcy — oczywiście niezwiązana z wiekiem); u grupy „B” nie było żadnych liczb.

Wyniki: grupa „A” podawała znacznie wyższe szacunki wieku niż grupa „B”. Po eksperymencie zapytano uczestników grupy „A”: znaczna ich część【nie】była świadoma, że na ich krześle stała liczba.

Z tego eksperymentu wynika: informacje zebrane przez „System 1” podświadomie (nieświadomie) wpływają też na „System 2”.

Jeśli myślisz, że „efekt zakotwiczenia” pojawia się tylko w obszarach, które są ci obce — nie doceniasz jego siły. W innym eksperymencie uczestnikami byli wieloletni praktycy z branży nieruchomości, poproszeni o wycenę nieruchomości. Też podzieleni na dwie grupy i podobnie zaobserwowano „efekt zakotwiczenia”.

Tzn. nawet w dobrze ci znanej dziedzinie możesz ulec efektowi zakotwiczenia.

◇Czynnik zakłóceń środowiskowych

„Zakłócenia środowiskowe” przerywają tok myślenia. Chcę podkreślić: „zakłócenia środowiskowe” mają różny destrukcyjny wpływ na różne rodzaje działalności umysłowej!

Techniczny guru Paul Graham w Hackers and Painters pisał o różnej tolerancji na przerwania w różnych zawodach:

Różna praca stawia różne wymagania co do „nieprzerywania”. Korektor może być przerywany co 15 minut bez znaczącej utraty wydajności. Ale programista potrzebuje bardzo długiego czasu nieprzerwanej pracy: czasem godzina mija, zanim w głowie ułoży się problem. Dlatego nagły telefon z kadr z prośbą o wypełnienie formularza powoduje ogromne straty.

Dlatego właśnie, gdy odrywacie programistę od ekranu pytaniem, patrzy na was takim mordoczym wzrokiem. Starannie zbudowana w głowie logiczna struktura w jednej chwili wali się w gruzy.

Polecam do lektury: «Peopleware — Productive Projects and Teams» (pol. „Czynnik ludzki”)

◇Czynnik czasu

Niektóre złożone procesy myślowe wymagają długiego, nieprzerwanego czasu. Jeśli twój czas jest【rozdrobniony】, bardzo trudno wejść w taki stan.

Stąd właśnie tak wielu programistów to nocne marki. W późnych nocnych godzinach rzadko ktoś przeszkadza, i można przez kilka godzin w skupieniu pisać kod.


★Jak poprawić myślenie — znaczenie【treningu】

Aktywność „Systemu 2” jest jak „mięsień” — można ją trenować. Im częściej używasz „Systemu 2” do myślenia (szczególnie złożonego), tym staje się aktywniejszy.

◇Przykład — wybór【treści】do czytania

Treści rozrywkowe zazwyczaj nie wymagają „Systemu 2” — stąd właśnie słowo „rozrywkowe”. Czytać je od czasu do czasu to żaden problem; ale jeśli spędzasz większość wolnego czasu na czytaniu treści rozrywkowych, to szkodzi „myśleniu” — przypomnij sobie wspomniane wcześniej【uzależniające】właściwości „psychologicznej strefy komfortu”.

Żeby regularnie trenować myślenie, potrzebujesz czytać więcej【wymagających】treści.

Gorąco polecam: więcej stykać się z【różnymi dziedzinami】i uczyć się ich. Można to nazwać【jednym strzałem kilka srok】, a korzyści jest co najmniej kilka:

  1. Nauka【nowej】dziedziny na pewno uruchamia „System 2” — trenuje myślenie.
  2. Poszerzasz horyzonty.
  3. Jeśli wybierzesz【odpowiednią】dziedzinę, możesz też wzmocnić【osobistą konkurencyjność】.
  4. Im więcej nowych dziedzin opanujesz, tym łatwiej ci będzie opanować【technikę uczenia się】; w przyszłości nauka innych nowych dziedzin będzie efektywniejsza. (To【pozytywna pętla sprzężenia zwrotnego】)

◇Przykład — wybór【sposobu】czytania

W «Jak czytać książkę» (How to Read a Book) wymieniono „4 poziomy” czytania,【od najniższego do najwyższego】: czytanie elementarne, czytanie inspekcyjne, czytanie analityczne, czytanie synoptyczne.

Te 4 poziomy mają zależności — „wyższy poziom” zależy od „niższego”. Polecam ćwiczyć przede wszystkim【2 ostatnie poziomy】— „czytanie analityczne” i „czytanie synoptyczne”, bo bardziej uruchamiają „System 2” i więcej pomagają w nauce.

◇Przykład —【Słabe】myślenie krytyczne

Ludzie, którzy nie lubią myśleć, mają jedną wspólną cechę: gdy słyszą pogląd sprzeczny ze swoim, od razu go ignorują.

Jeśli chcesz rozwinąć myślenie (szczególnie „System 2”), gdy słyszysz pogląd sprzeczny z twoim, powinieneś【dokładnie go przemyśleć】: czy w argumentach rozmówcy są jakieś błędy? Szukając błędów, nie zadowalaj się znalezieniem【jednego】— staraj się znaleźć【wszystkie】.

W teorii myślenia krytycznego nazywa się to「【słabym】myśleniem krytycznym”.

◇Przykład —【Silne】myślenie krytyczne

Gdy słyszysz pogląd sprzeczny z twoim i przeprowadzisz „słabą krytykę”, zadaj sobie jeszcze jedno pytanie: czy może się zdarzyć, że rozmówca ma rację, a ja się mylę?

„Myślenie krytyczne skierowane na【samego siebie】” nazywa się „【silnym】myśleniem krytycznym”. To jest【bardzo trudne】— bo większość ludzi【nie chce】wątpić we własne przekonania i je rewidować.

Ale jeśli osiągniesz ten poziom, korzyści będą wyraźne — będziesz w stanie eliminować swoje słabości i braki w znacznie większym zakresie.

◇Polecana literatura

Na temat „myślenia krytycznego” warto sięgnąć po «Zadawaj właściwe pytania — przewodnik po myśleniu krytycznym» (Asking the Right Questions: A Guide to Critical Thinking).

Na temat „uczenia się nowych dziedzin” i „poszerzania wiedzy” — «Jak doskonalić strukturę swojej wiedzy».


★Jak poprawić myślenie — znaczenie【mediów】

W dzisiejszej erze internetu wielu ludzi zna „wagę informacji”. Niestety, większość ignoruje „wagę【mediów】”.

◇Medium is the message

Guru medioznawstwa „Marshall McLuhan” (Marshall McLuhan), jego fundamentalne dzieło «Understanding Media: The Extensions of Man» (Zrozumieć media — przedłużenia człowieka) to【epokowy】klasyk medioznawstwa. Przewodnia myśl tej książki:【medium jest przekazem】(The medium is the message).

Przed McLuhanem medioznawcy skupiali się wyłącznie na wpływie【treści】mediów na odbiorców; McLuhan jako pierwszy wskazał, że【forma】medium jest bardzo ważna (i może być nawet ważniejsza od treści).

W kwestii „ważności【formy】medium” chcę szczególnie podkreślić:

Jedne【formy】mediów sprzyjają twojemu myśleniu; inne【formy】je hamują.

◇Jakie wady ma【pasywna】forma mediów?

Wyobraźmy sobie tę samą książkę w dwóch【formatach】: „książka papierowa lub elektroniczna” i „audiobook”.

Przy【czytaniu wzrokiem】jesteś【aktywny】. Dlatego, gdy masz trudność ze zrozumieniem lub musisz się głębiej zastanowić, możesz regulować tempo czytania.

Używając【audiobooka】, jesteś【pasywny】. Żeby nadążyć za tempem, mózg będzie【hamować】uruchomienie „Systemu 2” (uruchamia się on wolno, jak już wspomniano). Dlatego przy【audiobooku】bardzo trudno【głęboko】myśleć w trakcie słuchania.

Niektórzy czytelnicy zaprotestują: słuchając „audiobooka”, też można nacisnąć „pauzę”. Wyjaśniam:

  1. Każda osoba przetwarza informacje w innym tempie, a nawet ta sama osoba przetwarza różne treści z różną prędkością. Tej różnicy nie da się rozwiązać za pomocą „przycisku pauzy”.
  2. Jeśli jesteś stale czujny i gotowy w każdej chwili nacisnąć „pauzę”, już rozpraszasz część uwagi. Raz jeszcze podkreślam: „samokontrola/siła woli” to【cenny zasób】(szczególnie gdy potrzebne jest złożone myślenie).

Po „audiobookach” — o „wideo”. Wideo jako medium jest podobne do audiobooków: oglądając wideo też jesteś w【pasywnym】stanie. Oprócz wad wynikających z pasywności, „wideo” jako format medialny ma też wiele innych wad — więcej na ten temat w «Dlaczego rzadko oglądam wideo? — O różnicach między “wideo” a “tekstem” z perspektywy kognitywnej psychologii».

◇Jakie wady ma【fragmentaryczna】forma mediów?

Po【pasywnym poznaniu】powiedzmy o wadach【fragmentaryczności】. Ta wada jest szczególnie wyraźna w sieciach społecznościowych (SNS).

Czytając informacje fragmentaryczne, uwaga ciągle przeskakuje między różnymi źródłami. Taki nawyk lekturowy osłabia【zdolność do utrzymania uwagi】. Z czasem może to prowadzić do „dysleksji” — z powodu niemożności długotrwałego skupienia się trudno czytać【długie】treści (szczególnie długie i złożone).

Polecam do lektury: «Czy “tradycyjny blog” jest już passé? — O zaletach i wadach różnych form medialnych»

◇Dlaczego【książki】są lepszym formatem medialnym?

Gdy mówię, że „książki są lepsze”, chodzi mi o【formę】książki jako medium, a nie o „treść”. Poznawcze zalety książek to【co najmniej】następujące:

1. Aktywność

Czytelnik może swobodnie kontrolować tempo czytania, w pełni uruchamiając „System 2” do głębokiego myślenia.

2. Systematyczność

Gdy chcesz opanować nową dziedzinę, potrzebujesz【systematycznego】przeglądu tej dziedziny. Książki wyraźnie przewyższają inne formaty medialne. Im bardziej złożona dziedzina, tym wyraźniejsza przewaga książek w【systematyczności】.

3. Głębokość

Niektóre tematy mają pewną głębię/złożoność, którą trudno wyczerpująco omówić w krótkim tekście. Mikroblogi mają limity znaków, wpisy blogowe mają nieformalny limit, fora i serwisy Q&A — podobnie. W porównaniu z tymi formatami medialnymi, książki nie mają【żadnych】ograniczeń długości.


★Jak poprawić myślenie — znaczenie【zainteresowań】

Mówi się: zainteresowanie to najlepszy nauczyciel. W ostatnim rozdziale artykułu omówię rolę „zainteresowań” w rozwijaniu myślenia.

◇Co to jest „zainteresowanie”?

Słowo „zainteresowanie” ma wiele różnych (a nawet błędnych) interpretacji. Polecam najpierw przeczytać «Czym jest【prawdziwe】hobby? I jakie ma korzyści?».

◇Od „zainteresowania” do Dopamine

Wcześniej wspomniałem o „obciążeniu poznawczym”. To obciążenie pochłania „samokontrolę/siłę woli”. (Po raz N-ty podkreślam: „samokontrola/siła woli” to【cenny zasób】)

Korzyść z zainteresowania polega na tym, że gdy zajmujesz się czymś, co cię interesuje, odczuwasz pewną【przyjemność】(pochodzi z Dopamine — neuroprzekaźnika wydzielanego przez mózg). „Przyjemność z Dopamine” pomaga zneutralizować napięcie i psychologiczny stres spowodowany obciążeniem poznawczym. Dzięki temu twój cenny zasób jest oszczędzany.

Kiedy więc uruchamiać cenny zasób „samokontrola/siła woli”?

  • Dla【prostych】spraw (niewymagających złożonego myślenia — „System 1” już sobie poradził) z natury nie pochłaniają wiele „samokontroli/siły woli”;
  • Dla【nieważnych】spraw nie warto uruchamiać tego zasobu;
  • Dla【ważnych】spraw wymagających【złożonego myślenia】można je podzielić na dwie kategorie: pierwsza — „to, co cię interesuje”; druga — „to, czego nie lubisz”.

Żeby „samokontrola/siła woli” dawała maksymalny efekt, uruchamiaj ten zasób tylko dla【drugiej kategorii】spraw; dla pierwszej kategorii niech Dopamine pomaga ci niwelować ciśnienie obciążenia poznawczego.

◇Od „zainteresowania” do Flow

Prosto mówiąc, Flow to: gdy zajmujesz się czymś i osiągasz stan【całkowitego zanurzenia, zapominając o sobie】.

【Korzyść】z Flow polega na tym, że w tym stanie【nie ma】obciążenia poznawczego, a przy tym pojawia się niesamowicie przyjemne doznanie (wysoka ekscytacja i satysfakcja).

W starożytnych tradycjach buddyjskich czy jogi pojawiają się podobne opisy. Współczesna psychologia zbadała już to zjawisko. Słowo Flow pochodzi od psychologa Mihaly Csikszentmihalyi — czołowego badacza tego zjawiska.

Mihaly Csikszentmihalyi opracował następujący【model „umiejętności—wyzwanie”】: gdy osiągasz【wysoki poziom umiejętności】w jakiejś dziedzinie i jednocześnie stoisz w obliczu【wysokiego poziomu trudności zadania】w tej dziedzinie, istnieje【możliwość】osiągnięcia „stanu Flow” (tu mówię o „możliwości”, a nie „nieuchronności”).

(W oryginale w tym miejscu znajdował się diagram modelu Flow „umiejętności—wyzwanie” z artykułu Wikipedii o „przepływie”)

Chcę szczególnie podkreślić związek Flow z zainteresowaniem. Im bardziej interesuje cię dana dziedzina, tym większe prawdopodobieństwo, że jednocześnie osiągniesz wysokie wartości na obu wymiarach tego modelu. Bez zainteresowania Flow też jest możliwy, ale moim zdaniem znacznie【mniej】prawdopodobny.

Polecam do lektury (autor: Mihaly Csikszentmihalyi):

◇【Pozytywna pętla sprzężenia zwrotnego】generowana przez „zainteresowanie”

W poprzednich dwóch podrozdziałach wspomniałem o Dopamine i Flow. Oba pomagają【eliminować obciążenie poznawcze】.

Po wyeliminowaniu tego obciążenia (w dziedzinie, która cię interesuje) znacznie łatwiej myśleć【długo】i【złożenie】. Odpowiednio twoje umiejętności w tej dziedzinie rosną wyraźniej. To z kolei wzmacnia twoje zainteresowanie nią (co znowu przynosi więcej Flow i Dopamine).

To właśnie to, co nazywam【pozytywną pętlą sprzężenia zwrotnego】.


Wpisy na moim blogu powiązane z tym artykułem (wymaga VPN):


Edit page
Share this post:

Next Post
I was excited to write programs. Still am. And will be.