Skip to content
realyyz's blog
Click here to change language
Go back

[Αναδημοσίευση] Γιατί η ανεξάρτητη σκέψη είναι τόσο δύσκολη; — Οι ψυχολογικές αιτίες και η προσωπική μου εμπειρία

Edit page

Σχόλιο του realyyz:

Τα κινέζικα είναι μία από τις πιο ομιλούμενες γλώσσες στον κόσμο — θα έπρεπε, λογικά, να παράγουν άφθονους εξαιρετικούς συγγραφείς και σχολιαστές. Στην πράξη όμως, για τους αναγνώστες εκτός κινεζόφωνου κόσμου αυτοί οι άνθρωποι είναι σχεδόν αόρατοι· ακόμα και μέσα στο κινεζικό internet, οι ανεξάρτητοι αρθρογράφοι που μπορεί να συναντήσει ένας απλός αναγνώστης είναι ελάχιστοι. Οι ξένες πλατφόρμες δεν είναι άμεσα προσβάσιμες, το οικοσύστημα περιεχομένου εντός τείχους λειτουργεί αυτάρκως, και οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν περιορισμένα αγγλικά και λίγο ενδιαφέρον για δημόσια θέματα. Έτσι, τόσο στον κινεζόφωνο κόσμο όσο και στον αγγλόφωνο, οι Κινέζοι blogger παραμένουν αθέατοι.

Ο Program-Think (编程随想) αποτελεί μία από τις σπάνιες εξαιρέσεις — και είναι ο πιο σημαντικός διαφωτιστής blogger στον κόσμο της απλοποιημένης κινέζικης γραφής. Αυτό το «πιο σημαντικός» δεν είναι υπερβολή: ανάμεσα σε ένα δισεκατομμύριο τετρακόσια εκατομμύρια ανθρώπους, δεν υπάρχει δεύτερος που να έχει κάνει το ίδιο πράγμα. Σπάνια λέει στους αναγνώστες τι να πιστεύουν — αντίθετα, δείχνει πώς να κρίνουν, πώς να αμφιβάλλουν, πώς να αναγνωρίζουν λογικές πλάνες και γνωστικές προκαταλήψεις. Για τους κινεζόφωνους αναγνώστες που ενδιαφέρονται για δημόσια θέματα και έχουν πρόσβαση σε αμερικανικές πλατφόρμες, αυτό το blog είναι απαραίτητο και εντελώς αναντικατάστατο: δεν υπήρξε αντίστοιχος πριν από αυτόν, και αφότου σταμάτησε να δημοσιεύει (αυτός ο κακομοίρης συνελήφθη), η θέση αυτή παραμένει κενή. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν πώς ο τρόπος που βλέπουν τον κόσμο τινάχτηκε στον αέρα και ξαναχτίστηκε από αυτό το blog. Το παρακάτω άρθρο είναι ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά: δεν συζητά κανένα συγκεκριμένο πολιτικό γεγονός, αλλά χρησιμοποιεί ένα ψυχολογικό πλαίσιο για να εξηγήσει γιατί ο εγκέφαλος τείνει φυσικά να παρακάμπτει τη σκέψη και να παραμένει στη ζώνη άνεσης, και γιατί η ανεξάρτητη σκέψη είναι μια ικανότητα που απαιτεί μακροχρόνια εκπαίδευση και γνωστικό κόστος.

Η τύχη αυτού του άρθρου λειτουργεί ακριβώς ως υποσημείωση στον εαυτό του. Ορισμένοι «πατριώτες» Κινέζοι χρήστες δεν το διάβασαν απαραίτητα ολόκληρο, δεν μπορούν να επισημάνουν κάτι συγκεκριμένο που είναι λάθος, αλλά είναι απολύτως σίγουροι: αυτό το άρθρο είναι κακό, δεν πρέπει να το διαβάσεις, και κατά προτίμηση ούτε οι άλλοι. Βεβαίως, κάποιος μπορεί να διαφωνεί με ένα άρθρο· αλλά αν βιάζεται να το απορρίψει πριν καν το κατανοήσει, αυτό που αντιτίθεται δεν είναι ίσως το ίδιο το άρθρο, αλλά η δυσφορία που φέρνει η «ανεξάρτητη σκέψη».

Αυτό δεν είναι κάτι που συμβαίνει μόνο σε μια συγκεκριμένη χώρα — είναι η εργοστασιακή ρύθμιση του ανθρώπινου εγκεφάλου, και η πολιτική πόλωση στη δυτική κοινωνία αποτελεί ακόμη μία απόδειξη: οι περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν πρώτα την ομάδα τους και μετά βρίσκουν λόγους. Στην Αμερική της πανδημίας, η χρήση μάσκας — που ήταν ζήτημα δημόσιας υγείας — εξελίχθηκε σε σύμβολο πολιτικής ταύτισης. Το να κρίνεις μια άποψη ρωτώντας πρώτα «ποιος το είπε» και όχι «είναι σωστό;» είναι η ίδια νοητική συντόμευση με το «η στάση του blogger είναι προβληματική, άρα το άρθρο είναι σίγουρα λανθασμένο». Οπότε αυτό το άρθρο είναι γραμμένο για όλους.

Τέλος, δηλώνω: αγαπώ την πατρίδα μου. Η αναδημοσίευση δεν σημαίνει ότι συμφωνώ με κάθε άποψη του άρθρου. Ποιες δεν συμφωνώ και γιατί — αφού το διαβάσετε, μπορείτε να το μαντέψετε.

Περίληψη

Οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν τη σημασία της «ανεξάρτητης σκέψης», αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις δεν καταφέρνουν να την εφαρμόσουν — και αυτό δεν οφείλεται σε έλλειψη θέλησης, αλλά έχει βαθύτερες ψυχολογικές αιτίες.

Το κεντρικό πλαίσιο του άρθρου είναι η θεωρία δύο συστημάτων «Σύστημα 1 vs Σύστημα 2»: το Σύστημα 1 λειτουργεί ασύνειδα, γρήγορα, βασιζόμενο σε παγιωμένα μοτίβα — αυτή είναι η ψυχολογική μας ζώνη άνεσης· το Σύστημα 2 είναι συνειδητό, αργό και εξαιρετικά ενεργοβόρο — και είναι ο μόνος δρόμος προς την πραγματική ανεξάρτητη σκέψη. Ακριβώς γι’ αυτό, ο εγκέφαλος τείνει φυσικά να παρακάμπτει το Σύστημα 2 — η αδράνεια, η αρχή βραχυκυκλώματος και η εθιστική φύση της ζώνης άνεσης συνιστούν μαζί την αντίσταση στην ανεξάρτητη σκέψη.

Το άρθρο επίσης επισημαίνει το ναρκοπέδιο «γνωστικών πλανών» του Συστήματος 1: το «βλέπω-άρα-αληθεύει», η υπεργενίκευση, το φαινόμενο αγκύρωσης, η αποστροφή των απωλειών… Αυτές οι προκαταλήψεις, μόλις παγιωθούν στο Σύστημα 1, είναι δύσκολο να τις αποφύγουν ακόμα και οι επαγγελματίες του κλάδου.

Τέλος, προτείνονται τρεις οδοί για την ενίσχυση των ικανοτήτων σκέψης: συνεχής άσκηση του Συστήματος 2 μέσω ανάγνωσης και διεπιστημονικής μάθησης· επιλογή βιβλίων αντί παθητικών μέσων (ηχητικά βιβλία, βίντεο, αποσπασματικές πληροφορίες) για διατήρηση ενεργητικής γνώσης· και αξιοποίηση του ενδιαφέροντος και του μηχανισμού Flow, ώστε η Dopamine να αναλάβει το γνωστικό φορτίο και να δημιουργηθεί ένας θετικός κύκλος ανατροφοδότησης.


Πηγή: το Blog του Program-Think · επιμέλεια και αναδημοσίευση: realyyz

Πέρυσι (2018) έγραψα λίγες αναρτήσεις για την «ψυχολογία». Κατόπιν παρακίνησης από έναν ένθερμο αναγνώστη στα σχόλια, σήμερα έρχομαι να γράψω μία.

Σε δέκα χρόνια blogging, έχω γράψει αρκετές αναρτήσεις για ψυχολογικά θέματα, όπου επανειλημμένα τόνισα τη σημασία της ανεξάρτητης σκέψης. Έχω ιδιαίτερα υπογραμμίσει: «Η ‘ανεξαρτησία’ είναι προϋπόθεση της ‘ελευθερίας’ — χωρίς ‘ανεξάρτητη σκέψη’ δεν υπάρχει ‘ελευθερία σκέψης’».

Αν και οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν ότι πρέπει να σκέφτονται ανεξάρτητα, στις περισσότερες περιπτώσεις η πλειονότητα αδυνατεί να το κάνει. Έτσι, στο σημερινό άρθρο θα μιλήσω γι’ αυτό το θέμα.


★Πώς διαφέρει αυτό το άρθρο από κείμενα τύπου «Επιτυχία/Κίνητρο/Self-help»

◇Γνήσια ψυχολογία VS Ψευδο-ψυχολογία

Το διαδίκτυο είναι γεμάτο από αναξιόπιστα ψυχολογικά άρθρα, και τα πιο συνηθισμένα είναι αυτά του τύπου «επιτυχία/κίνητρο/self-help». Σχετικά με τα «βιβλία επιτυχίας», πριν από χρόνια είχα γράψει ένα άρθρο: «Κριτική στη “Βιομηχανία Επιτυχίας” — Σύντομη ανάλυση των βλαβών και των πλανών της». Σε εκείνη την ανάρτηση είχα επισημάνει τις πλάνες της «ψευδο-ψυχολογίας».

Πώς να αναγνωρίσεις την «ψευδο-ψυχολογία»; Έχω μοιραστεί στον cloud δίσκο μου ένα σχετικά προσιτό βιβλίο ψυχολογίας: «Πώς να πούμε “όχι” στην ψευδο-ψυχολογία». Το βιβλίο αυτό έχει και άλλη κινεζική μετάφραση με τον τίτλο «Η ψυχολογία που ξεχωρίζει — Πώς να αντιμετωπίσουμε σωστά την ψυχολογία». Αν θέλετε να κατανοήσετε τη διαφορά ανάμεσα σε «γνήσια» και «ψευδο» ψυχολογία, είναι εξαιρετικό εισαγωγικό ανάγνωσμα.

Ο συγγραφέας του βιβλίου, Keith Stanovich, είναι ένας κορυφαίος ψυχολόγος (θα τον αναφέρω ξανά σε επόμενες ενότητες).

◇Τα ψυχολογικά έργα που παραθέτω εδώ προέρχονται από επαγγελματίες ψυχολόγους

Το μεγαλύτερο μέρος αυτού που θα συζητήσω δεν είναι προσωπική μου άποψη — προέρχεται από ερευνητικά αποτελέσματα επαγγελματιών ψυχολόγων, και υποστηρίζεται από αντίστοιχα ψυχολογικά πειράματα.

Για να είναι αυτό το άρθρο αξιόπιστο, όλα τα ψυχολογικά έργα που αναφέρω είναι γραμμένα από επαγγελματίες ψυχολόγους.

Ένα βιβλίο θα αναφερθεί πολλές φορές: Thinking, Fast and Slow (Σκέψη αργή και γρήγορη). Αξίζει να το παρουσιάσω εδώ.

Εξώφυλλο «Σκέψη αργή και γρήγορη» έκδοση 1 Εξώφυλλο «Σκέψη αργή και γρήγορη» έκδοση 2 Εξώφυλλο «Σκέψη αργή και γρήγορη» έκδοση 3

Ο συγγραφέας Daniel Kahneman είναι ένας παγκοσμίου φήμης ψυχολόγος και βραβευμένος με Νόμπελ Οικονομικών 2002. Ίσως πολλοί αναγνώστες να αναρωτιούνται — γιατί ένας ψυχολόγος κέρδισε βραβείο οικονομικών; Επειδή η συνεισφορά του στην ψυχολογία επηρέασε βαθιά τη συμπεριφορική οικονομική.

Επιπλέον, αν και ο συγγραφέας είναι ακαδημαϊκός, το περιεχόμενο του βιβλίου παραμένει προσιτό και κατανοητό — δεν χρειάζεστε εξειδικευμένες θεωρητικές γνώσεις για να το διαβάσετε από αρχή ως τέλος.

◇Λήψη e-books

Εκτός από το Thinking, Fast and Slow, στις επόμενες ενότητες θα αναφερθώ σε πολλά άλλα έργα (τόσο ψυχολογικά όσο και μη), τα περισσότερα από τα οποία έχω ήδη μοιραστεί στον cloud δίσκο μου.

Αν θέλετε να κατεβάσετε ηλεκτρονικές εκδόσεις, κάντε κλικ στον παρακάτω σύνδεσμο για να ανοίξετε τη λίστα e-books:

https://github.com/programthink/books


★Τα δύο συστήματα του εγκεφάλου (δύο μηχανισμοί λειτουργίας)

Θα ξεκινήσω μιλώντας για τους «δύο τρόπους λειτουργίας του εγκεφάλου» — αυτό είναι το κεντρικό θέμα που διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο Thinking, Fast and Slow.

◇«Αναγνώριση προσώπων» VS «Αριθμητικές πράξεις»

Το εισαγωγικό μέρος (Κεφάλαιο 1) του Thinking, Fast and Slow τιτλοφορείται: Ένα θυμωμένο πρόσωπο και ένα πρόβλημα πολλαπλασιασμού. Αυτά τα δύο παραδείγματα είναι τόσο χαρακτηριστικά που θα τα χρησιμοποιήσω αμέσως.

Παράδειγμα 1: Αν σας δώσω μια φωτογραφία προσώπου, σχεδόν όλοι μπορούν να κρίνουν την έκφραση του προσώπου σε λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο· και επίσης να αναγνωρίσουν σε ένα δευτερόλεπτο αν το πρόσωπο ανήκει σε γνωστό τους.

Παράδειγμα 2: Αν σας δώσω έναν τυχαίο πολλαπλασιασμό δύο ψηφίων, εκτός κι αν έχετε ειδική εκπαίδευση ή είστε δεινοί στους νοερούς υπολογισμούς, σχεδόν κανείς δεν μπορεί να δώσει απάντηση σε ένα-δύο δευτερόλεπτα.

Στα δύο αυτά σενάρια, το πρώτο είναι προφανώς πολυπλοκότερο και το δεύτερο πιο απλό. Ως πρώην προγραμματιστής, μπορώ υπεύθυνα να σας πω: αν έπρεπε να γράψουμε πρόγραμμα για να λύσουμε αυτά τα δύο προβλήματα, το πρώτο θα ήταν πολύ πιο περίπλοκο από το δεύτερο (κατά πολλές τάξεις μεγέθους). Ακόμα και αν αφήσουμε την προγραμματιστική οπτική και αναλύσουμε τα δύο προβλήματα αποκλειστικά από θεωρία πληροφοριών, η «αναγνώριση προσώπων» απαιτεί επεξεργασία πολύ μεγαλύτερης ποσότητας πληροφορίας από έναν «πολλαπλασιασμό δύο ψηφίων».

Γεννιέται λοιπόν ένα ερώτημα — γιατί ο εγκέφαλός μας χειρίζεται εύκολα και γρήγορα το σχετικά πολύπλοκο πρόβλημα της «αναγνώρισης προσώπων», ενώ φαίνεται αργός και δύσκολος στο σχετικά απλό πρόβλημα του «πολλαπλασιασμού δύο ψηφίων»;

◇Το «Σύστημα 1» και το «Σύστημα 2» του εγκεφάλου

Αυτό το ερώτημα δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. Τις τελευταίες δεκαετίες, χάρη στη ραγδαία ανάπτυξη της ψυχολογίας και των νευροεπιστημών, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε τον μηχανισμό. Το κλειδί είναι ότι ο εγκέφαλος έχει δύο εντελώς διαφορετικούς μηχανισμούς επεξεργασίας. Οι ψυχολόγοι τους αποκαλούν «Σύστημα 1» και «Σύστημα 2».

Το «Σύστημα 1» λύνει προβλήματα πολύ γρήγορα, αλλά μπορεί να χειριστεί μόνο λίγους τύπους προβλημάτων· όταν το «Σύστημα 1» δεν μπορεί να λύσει κάτι, το παραδίδει στο «Σύστημα 2». Το «Σύστημα 2» μπορεί να χειριστεί πολύ ευρύτερο φάσμα προβλημάτων, αλλά λειτουργεί πολύ αργά και κοπιαστικά (σε σχέση με το «Σύστημα 1»).

Το «Σύστημα 1» μπορεί να λύσει την «αναγνώριση προσώπων», αλλά αδυνατεί να λύσει «πολύπλοκες αριθμητικές πράξεις».

Παρεμπιπτόντως: ο ψυχολόγος Keith Stanovich πρότεινε για πρώτη φορά τους όρους «Σύστημα 1/Σύστημα 2». Είναι ο ίδιος που ανέφερα στην αρχή του άρθρου ως συγγραφέα του «Πώς να πούμε “όχι” στην ψευδο-ψυχολογία».

◇Πειραματική τεκμηρίωση των «δύο συστημάτων»

Οι δύο μηχανισμοί λειτουργίας του εγκεφάλου δεν είναι απλώς θεωρητικές υποθέσεις. Στους τομείς της ψυχολογίας και των νευροεπιστημών έχουν συσσωρευτεί πολυάριθμες πειραματικές αποδείξεις που επιβεβαιώνουν ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί με δύο εντελώς διαφορετικούς μηχανισμούς.

Ο ψυχολόγος Eckhard Hess επισήμανε ότι η κόρη του ματιού αντικατοπτρίζει σε ποιον από τους δύο μηχανισμούς βρίσκεται ο εγκέφαλος (σημ.: το Κεφάλαιο 2 του Thinking, Fast and Slow αφιερώνεται ειδικά σε αυτό το θέμα).

Εκτός από την παρατήρηση της κόρης, μπορούμε επίσης μέσω άλλων φυσικών μεθόδων (π.χ. λειτουργική μαγνητική τομογραφία/fMRI) να παρατηρήσουμε τις ενεργές περιοχές του εγκεφάλου — και έτσι να δούμε ότι κατά τη λειτουργία διαφορετικών μηχανισμών, διαφορετικές περιοχές του φλοιού ενεργοποιούνται.


★Η κατανομή ρόλων των δύο συστημάτων

◇Τι μπορεί να κάνει το «Σύστημα 1»;

Όπως ανέφερα προηγουμένως, το «Σύστημα 1» μπορεί να χειριστεί μόνο λίγους τύπους προβλημάτων. Σε ποιους τομείς υπερέχει; Παραθέτω μια σύντομη λίστα (ενδεικτική, όχι εξαντλητική):

Αναγνώριση προσώπων και εκφράσεων· Να βλέπεις ορισμένα ζώα (π.χ. φίδια, αράχνες, σαρανταποδαρούσες) και να νιώθεις φόβο ή혐嫌· Να ακούς ένα (οικείο σου) τραγούδι και να θυμάσαι αμέσως τον τίτλο· Όταν κάνεις ποδήλατο ή οδηγείς με άνεση και συναντάς ξαφνικό εμπόδιο, να αντιδράς αμέσως· (Για αλφαβητισμένα άτομα) Να βλέπεις ένα γράμμα/λέξη και αμέσως να σκέφτεσαι την προφορά· (Για έμπειρους παίκτες Go) Να βλέπεις ένα σχηματισμό στη σκακιέρα και αμέσως να αναγνωρίζεις «αυτός είναι ο τάδε joseki»· ……

◇Τι δεν μπορεί να κάνει το «Σύστημα 1»; (πρέπει να παραδοθεί στο «Σύστημα 2»)

Οι τομείς που εξειδικεύεται το «Σύστημα 1» είναι σχετικά λίγοι — τα περισσότερα προβλήματα πρέπει να λυθούν από το «Σύστημα 2» (ενδεικτικά, όχι εξαντλητικά):

Πολύπλοκες αριθμητικές πράξεις· Λογική συλλογιστική· Να παίζεις βιντεοπαιχνίδια (ειδικά αυτά που δεν γνωρίζεις)· Να απαντάς σε ερωτήσεις συνεντευκτή (ειδικά αν ο συνεντευκτής είναι απαιτητικός)· Να κατανοείς επιστημονικά άρθρα (ειδικά τα πολύπλοκα και ακατανόητα)· Δημιουργία (συμπεριλαμβανομένης της συγγραφής, σύνθεσης μουσικής, ζωγραφικής, προγραμματισμού…)· ……


★Οι διαφορές μεταξύ των δύο συστημάτων

Ας μιλήσουμε πρώτα για τις διαφορές (τα φαινόμενα) ανάμεσα στα δύο συστήματα· έπειτα θα εξερευνήσουμε τους μηχανισμούς λειτουργίας τους (την ουσία).

◇Ασύνειδο VS Συνειδητό

Οι τομείς που εξειδικεύεται το «Σύστημα 1» είναι συνήθως ασύνειδες δραστηριότητες· ενώ οι τομείς που δεν εξειδικεύεται (και πρέπει να αναλάβει το «Σύστημα 2») είναι συνήθως συνειδητές δραστηριότητες που απαιτούν συγκέντρωση της προσοχής για ένα χρονικό διάστημα.

◇Εξοικονόμηση ενέργειας VS Κατανάλωση ενέργειας

Για να ολοκληρώσει ένα έργο, το «Σύστημα 2» χρειάζεται να διατηρεί συγκέντρωση της προσοχής. Όσο πιο δύσκολο είναι το έργο, τόσο υψηλότερος είναι ο βαθμός συγκέντρωσης που απαιτείται. Για να διατηρηθεί η υψηλή αυτή συγκέντρωση, χρειάζεται να κινητοποιηθεί η αυτοκυριαρχία/θέληση. Για να διατηρηθεί η αυτοκυριαρχία για μεγάλο χρονικό διάστημα, χρειάζεται να καταναλωθεί ενέργεια.

Σημείωση: Η ενέργεια που αναφέρω εδώ είναι η φυσική — στη φυσιολογία εκδηλώνεται ως το επίπεδο σακχάρου στο αίμα (περιεκτικότητα γλυκόζης στο αίμα).

Η συσχέτιση «προσοχή/αυτοκυριαρχία» με «κατανάλωση ενέργειας» έχει αποδειχθεί από πολλά επαγγελματικά ψυχολογικά βιβλία και πειράματα. Εκτός από το Thinking, Fast and Slow, ο ψυχολόγος Roy Baumeister έγραψε ειδικά ένα βιβλίο με τίτλο Willpower (Θέληση), αφιερωμένο σε αυτό το θέμα.

Λόγω της έκτασης αυτού του άρθρου, θα παρουσιάσω σύντομα μόνο μερικά ψυχολογικά πειράματα:

Πείραμα 1

Δύο ομάδες συμμετεχόντων: η μία ασχολείται με ελαφρά νοητική εργασία, η άλλη με πολύπλοκη. Μετά το τέλος, τους δίνουν να επιλέξουν δωρεάν σνακ — η ομάδα που ασχολήθηκε με πολύπλοκα έργα επέλεξε σε μεγαλύτερο ποσοστό γλυκά, και είχε επίσης χαμηλότερο επίπεδο σακχάρου σε σχέση με την άλλη ομάδα.

Πείραμα 2

Δύο ομάδες συμμετεχόντων: η μία είναι νηστική, η άλλη έχει φάει κανονικά. Ασχολούνται με την ίδια πολύπλοκη νοητική εργασία. Η μέση επίδοση της νηστικής ομάδας ήταν σημαντικά χαμηλότερη από εκείνη της κανονικής ομάδας.

Πείραμα 3

Δύο ομάδες συμμετεχόντων: η μία είναι νηστική, η άλλη έχει φάει κανονικά. Ασχολούνται με ένα έργο αδύνατο να ολοκληρωθεί, και στη συνέχεια μετράται πόσο ώρα συνέχισαν πριν τα παρατήσουν. Η μέση διάρκεια της νηστικής ομάδας ήταν σημαντικά μικρότερη από εκείνης της κανονικής ομάδας.

Τα παραπάνω πειράματα αποκαλύπτουν:

  1. Η ενασχόληση του «Συστήματος 2» με πολύπλοκα έργα επηρεάζει σημαντικά (μειώνει) το επίπεδο σακχάρου στο αίμα
  2. Το επίπεδο σακχάρου στο αίμα επηρεάζει σημαντικά την αποτελεσματικότητα και ικανότητα του «Συστήματος 2» να ασχολείται με πολύπλοκα έργα
  3. Το επίπεδο σακχάρου στο αίμα επηρεάζει σημαντικά την «αυτοκυριαρχία/θέληση»

◇Περαιτέρω συζήτηση για την «αυτοκυριαρχία/θέληση» — είναι ένας πολύτιμος πόρος

Η «πτώση του επιπέδου σακχάρου» μειώνει την «αυτοκυριαρχία/θέληση». Όταν όμως εξαντληθεί τελείως η «αυτοκυριαρχία/θέληση», ακόμα και αν αποκατασταθεί άμεσα το «επίπεδο σακχάρου» (μέσω φαγητού), η «αυτοκυριαρχία/θέληση» δεν επανέρχεται αμέσως στο μέγιστό της (η αποκατάστασή της είναι μια σχετικά αργή διαδικασία).

Επιπλέον, πέρα από το επίπεδο σακχάρου, πολλοί άλλοι παράγοντες επηρεάζουν την «αυτοκυριαρχία/θέληση». Για παράδειγμα, όταν είστε σε πολύ άσχημη ψυχολογική κατάσταση και ασχολείστε με ένα πολύπλοκο έργο, τείνετε να τα παρατάτε πιο εύκολα· επίσης, η «έλλειψη ύπνου» ή η «μέθη» μειώνουν επίσης την «αυτοκυριαρχία/θέληση».

Από όσα ανέφερα παραπάνω προκύπτει ότι η «αυτοκυριαρχία/θέληση» είναι ένας [πολύτιμος πόρος]. Αυτό είναι πολύ σημαντικό — ελπίζω να το θυμάστε! (Θα το αναφέρω ξανά παρακάτω)

◇Γρήγορη εκκίνηση VS Αργή εκκίνηση

Το «Σύστημα 1» εκκινεί πολύ γρήγορα. Μπροστά σε ένα ξαφνικό εμπόδιο, το «Σύστημα 1» αντιδρά σε ένα δευτερόλεπτο (ή και δέκατα του δευτερολέπτου).

Σε σύγκριση με το «Σύστημα 1», το «Σύστημα 2» εκκινεί πολύ αργά. Συχνά ακούμε τη φράση «μπαίνω σε ρυθμό» — αυτή η έκφραση περιγράφει τέλεια το «Σύστημα 2».

Επιπλέον, ο χρόνος που χρειάζεται το «Σύστημα 2» για να «μπει σε ρυθμό» σχετίζεται με την πολυπλοκότητα του έργου που θέλετε να επεξεργαστείτε. Αν το «Σύστημα 2» ασχολείται με απλά έργα, ο χρόνος «εισόδου σε ρυθμό» είναι μικρός· αντίθετα, αν χρειάζεται να χειριστεί πολύ πολύπλοκα έργα, ο χρόνος είναι μεγάλος. Μπορείτε να το φανταστείτε έτσι: για να χειριστεί πολύπλοκα έργα, το «Σύστημα 2» χρειάζεται να φτάσει σε κάποιο κατάσταση πλήρους λειτουργίας.

◇Πολλαπλά έργα VS Μονό έργο

**Το «Σύστημα 1» είναι κλασικό σύστημα πολλαπλών εργασιών»

Ένας ποδηλάτης που ξέρει να κάνει ποδήλατο άνετα: ενώ ποδηλατεί, ακούει ξαφνικά ένα οικείο τραγούδι και αμέσως θυμάται τον τίτλο. Την ίδια στιγμή που «θυμάται τον τίτλο», μπορεί να διατηρεί την ισορροπία του ποδηλάτου. Δηλαδή, το «Σύστημα 1» μπορεί να χειρίζεται ταυτόχρονα αυτές τις δύο εργασίες, χωρίς η μία να παρεμβαίνει στην άλλη.

**Το «Σύστημα 2» είναι κλασικό σύστημα μονής εργασίας»

Αντίθετα, το «Σύστημα 2» μπορεί να χειρίζεται μόνο μία εργασία κάθε στιγμή. Αν αναγκαστεί να ασχολείται ταυτόχρονα με δύο πολύπλοκες εργασίες, τουλάχιστον η μία θα πάει στραβά (συνήθως και οι δύο). Αυτό έχει επίσης επιβεβαιωθεί από ψυχολογικά πειράματα.

Μπορώ να φανταστώ ότι κάποιοι αναγνώστες θα αντιτάσσουν: οι ακροβάτες του τσίρκου μπορούν να κάνουν πολλά πολύπλοκα πράγματα ταυτόχρονα. Να μια σύντομη εξήγηση: οι ακροβάτες μέσω μακρόχρονης εξάσκησης έχουν μετατρέψει πολύπλοκες εργασίες σε παγιωμένα μοτίβα του «Συστήματος 1». Οπότε φαινομενικά ο ακροβάτης κάνει πολλά πολύπλοκα πράγματα ταυτόχρονα, αλλά στην πραγματικότητα το πολύ μόνο μία (ή καμία) εργασία χρησιμοποιεί το «Σύστημα 2».

◇Χαλαρό VS Εντατικό

Η λειτουργία του «Συστήματος 2» απαιτεί υψηλό βαθμό συγκέντρωσης — πρέπει να κινητοποιείτε «αυτοκυριαρχία/θέληση» για να το πετύχετε — και κατά τη διαδικασία αυτή η «αυτοκυριαρχία/θέληση» εξαντλείται σταδιακά. Τα πειράματα του ψυχολόγου Roy Baumeister δείχνουν ότι αυτή η διαδικασία είναι δυσάρεστη (κοπιαστική). Το Thinking, Fast and Slow την αποκαλεί γνωστικό φορτίο.

Αντίθετα, η δραστηριότητα του «Συστήματος 1» είναι ασύνειδη — δεν απαιτεί συγκέντρωση προσοχής, άρα δεν υπάρχει «γνωστικό φορτίο».

Βάσει αυτής της διαφοράς, μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τα δύο συστήματα ως «χαλαρό» και «εντατικό» αντίστοιχα. Το «χαλαρό Σύστημα 1» αντιστοιχεί σε αυτό που αποκαλώ συχνά στο blog μου ως Ζώνη Άνεσης (Comfort Zone).

Κάποιοι αναγνώστες ίσως αναρωτηθούν: είναι δυνατόν να κινητοποιούμε το «Σύστημα 2» χωρίς «γνωστικό φορτίο»; Ευτυχώς, αυτή η «και τα δύο ταυτόχρονα» είναι εφικτή! (Θα το αναλύσω όταν μιλήσω για «Heart Flow» στο τέλος του άρθρου)

◇Ψυχολογικά πειράματα για το γνωστικό φορτίο

Ένας Ισραηλινής καταγωγής ψυχολόγος πραγματοποίησε το διάσημο πείραμα «Φαινόμενο Stroop»:

Στην αριστερή εικόνα, να λέτε διαδοχικά το χρώμα κάθε έλλειψης — πολύ εύκολο — χρησιμοποιείτε μόνο το «Σύστημα 1».

Στη δεξιά εικόνα, να λέτε διαδοχικά το χρώμα κάθε λέξης — πολύ δύσκολο — γιατί η «σημασία και το χρώμα» της λέξης συγκρούονται, και χρειάζεστε να κινητοποιείτε «αυτοκυριαρχία/θέληση» για να καταπιέσετε την αυτόματη αντίδραση του «Συστήματος 1», ενώ παράλληλα ενεργοποιείτε το «Σύστημα 2» για να τηρείτε τον δοθέν κανόνα. Αυτό προκαλεί ένταση και πίεση στον εγκέφαλο.

Σχηματική απεικόνιση φαινομένου Stroop

Το παραπάνω «γνωστικό φορτίο» επιβεβαιώθηκε από MRI (μαγνητική τομογραφία).

Εικόνα MRI (από άρθρο νευροεπιστήμης του Stanford)

(Σημ.: Τα παραπάνω παραδείγματα προέρχονται από ένα άρθρο του Πανεπιστημίου Stanford σχετικό με τη «νευροεπιστήμη», η πηγή βρίσκεται εδώ)


★Παρανοήσεις για τα «δύο συστήματα»

(Μετά τη δημοσίευση αυτού του άρθρου, συνειδητοποίησα μέσα από τη συζήτηση με αναγνώστες ότι κάποιοι παρανοούν τους όρους «Σύστημα 1/Σύστημα 2» — έτσι προστέθηκε αυτή η ενότητα)

◇Παρανόηση 1: Να ταυτίζεις απλουστευτικά «Σύστημα 1 & Σύστημα 2» με «Συναίσθημα & Λογική»

Αυτή η παρανόηση είναι πολύ συνηθισμένη. Μία από τις αιτίες που χρησιμοποιήθηκε ο όρος «Σύστημα 1» και όχι «Συναισθηματικό σύστημα» ή «Σύστημα ΧΧ» ήταν ακριβώς για να αποφευχθεί αυτή η παρανόηση. Για τον ίδιο λόγο, δεν μπορεί να ταυτιστεί απλουστευτικά το «Σύστημα 1 & Σύστημα 2» με «Σύστημα διαίσθησης & Σύστημα σκέψης».

◇Παρανόηση 2: Να κατανοείς «Σύστημα 1 & Σύστημα 2» ως δύο επίπεδα

Τα δύο αυτά συστήματα δεν είναι απλή ιεραρχική σχέση. Η σχέση τους είναι πολύ πιο σύνθετη. Και για αυτή τη σχέση, χρειάζεται περαιτέρω έρευνα στην ψυχολογία.

◇Παρανόηση 3: Να κατανοείς «Σύστημα 1 & Σύστημα 2» ως απλή σχέση εξάρτησης, θεωρώντας ότι «το Σύστημα 2 εξαρτάται από το Σύστημα 1»

Δεν μπορούμε προς το παρόν να ισχυριστούμε ότι αυτά τα δύο έχουν απλή σχέση εξάρτησης.

◇Παρανόηση 4: Να κατανοείς «Σύστημα 1 & Σύστημα 2» ως δύο φυσικά τμήματα του εγκεφάλου

Η «λειτουργία του Συστήματος 1» και η «λειτουργία του Συστήματος 2» ενεργοποιούν διαφορετικές περιοχές στον εγκέφαλο (φλοιός). Αυτό εύκολα οδηγεί κάποιους αναγνώστες στο λανθασμένο συμπέρασμα ότι τα δύο συστήματα αντιστοιχούν σε δύο φυσικές περιοχές του εγκεφάλου.

Στην πραγματικότητα τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Για παράδειγμα, κάποια περιοχή μπορεί να χρησιμοποιείται και από τα δύο συστήματα. Μια περιοχή μπορεί να είναι πιο ενεργή κατά τη λειτουργία του ενός συστήματος και λιγότερο ενεργή κατά τη λειτουργία του άλλου.

Λόγω αυτής της παρανόησης, κάποιοι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν άλλη ορολογία — «Τύπος 1 επεξεργασία» και «Τύπος 2 επεξεργασία». Θεωρώ ότι αυτοί οι όροι είναι πιο ακριβείς. Όμως επειδή τα «Σύστημα 1 & Σύστημα 2» έχουν ήδη διαδοθεί ευρέως, θα συνεχίσω να χρησιμοποιώ την αρχική ορολογία.


★Ο μηχανισμός λειτουργίας του «Συστήματος 1»

◇Το «Σύστημα 1» λειτουργεί βάσει μοτίβων

Ας επανεξετάσουμε τη λίστα με «αυτά που μπορεί να κάνει το Σύστημα 1» που ανέφερα στις προηγούμενες ενότητες. Θα παρατηρήσετε ότι όλα αυτά μπορούν να παγιωθούν σε κάποιο μοτίβο.

Για να εξηγήσω τα μοτίβα του «Συστήματος 1», ας πάρω ξανά ως παράδειγμα τον πολλαπλασιασμό.

Σχεδόν όλοι μπορούν να πουν σε ένα δευτερόλεπτο 3 x 3 = 9, αλλά σχεδόν κανείς δεν μπορεί να πει σε ένα δευτερόλεπτο 19 x 21 = ?.

Και οι δύο είναι πολλαπλασιασμοί — γιατί τόση διαφορά; Επειδή το 3 x 3 = 9 περιλαμβάνεται στον «πίνακα πολλαπλασιασμού». Αυτός ο «πίνακας πολλαπλασιασμού» είναι αυτό που αποκαλώ — παγιωμένο μοτίβο. Μέσω αυτού του «παγιωμένου μοτίβου», ένα εξωτερικό ερέθισμα (είσοδος) μπορεί να βρει αμέσως «αντιστοίχιση» στο μοτίβο και να χρησιμοποιηθεί ως ανατροφοδότηση του εγκεφάλου (έξοδος).

Γιατί ένας παίκτης Go μπορεί να αναγνωρίσει αμέσως «αυτός ο σχηματισμός είναι ο τάδε joseki» — η λογική είναι παρόμοια. Επειδή έχει παίξει ή σπουδάσει χιλιάδες παιχνίδια, οι συνηθισμένοι joseki έχουν γίνει παγιωμένα μοτίβα στο μυαλό του.

◇Έμφυτα μοτίβα (a priori) VS Επίκτητα μοτίβα (εμπειρικά)

Τα μοτίβα του «Συστήματος 1» — κάποια είναι έμφυτα (εκ γενετής), κάποια επίκτητα (από εμπειρία/μάθηση).

Για παράδειγμα, η «αναγνώριση joseki Go» που ανέφερα προηγουμένως είναι προφανώς επίκτητη μέσω εξάσκησης· ενώ η «αναγνώριση εκφράσεων προσώπου» είναι έμφυτη — για παράδειγμα, κάποια νεογέννητα βρέφη επηρεάζονται συναισθηματικά από τις εκφράσεις του προσώπου των γονιών τους.

Παρεμπιπτόντως: στον φιλοσοφικό κλάδο της «γνωσιολογίας», το «εκ γενετής» ονομάζεται επίσης «a priori»· και το «επίκτητο» ονομάζεται «εμπειρικό».

◇Γιατί υπάρχουν έμφυτα μοτίβα; — Η εξήγηση της εξελικτικής ψυχολογίας

Επειδή κατά τη μακρά εξέλιξη της ανθρωπότητας, ο χρόνος που αφιερώθηκε στην πρωτόγονη κοινωνία ήταν πολύ μεγάλος (από τους Australopithecus μέχρι τον Homo sapiens, κάθε στάδιο χρειάστηκε «δεκάδες χιλιάδες ως εκατομμύρια χρόνια»), ενώ η ιστορία του πολιτισμού είναι πολύ σύντομη (μόνο λίγες χιλιάδες χρόνια). Λίγες χιλιάδες χρόνια δεν αρκούν για να προκαλέσουν σημαντική εξέλιξη στον εγκέφαλο. Έτσι ο εγκέφαλός μας βρίσκεται ουσιαστικά ακόμα στο στάδιο της πρωτόγονης κοινωνίας.

Γιατί ο εγκέφαλος είναι τόσο ικανός στην «αναγνώριση προσώπων»; Επειδή στην πρωτόγονη κοινωνία, τα μέλη της ίδιας φυλής έπρεπε να συνεργάζονται, ενώ μεταξύ διαφορετικών φυλών υπήρχαν συχνές συγκρούσεις. Οπότε η γρήγορη αναγνώριση αν ένα πρόσωπο είναι «γνωστός ή άγνωστος», αν η έκφρασή του είναι «χαρούμενη ή θυμωμένη», ήταν εξαιρετικά σημαντική δεξιότητα επιβίωσης. Όσοι στερούνταν αυτής της δεξιότητας, είχαν λιγότερες πιθανότητες επιβίωσης (αποκλείονταν πιο εύκολα)· όσοι τη διέθεταν, είχαν περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης (τα γονίδιά τους μεταδίδονταν πιο εύκολα).

Για τον ίδιο λόγο — στην πρωτόγονη κοινωνία δεν υπήρχε καμία ανάγκη να κάνεις «πολλαπλασιασμό δύο ψηφίων», οπότε το «Σύστημα 1» απλά δεν ανέπτυξε (δεν εξέλιξε) αυτή την ικανότητα.

Περαιτέρω ανάγνωση: «Εξελικτική Ψυχολογία — Η Νέα Επιστήμη του Νου»

◇Ποιες γνωστικές πλάνες μπορεί να προκαλέσει το «Σύστημα 1»;

Στο Thinking, Fast and Slow συζητούνται πολλές γνωστικές πλάνες που οφείλονται στο «Σύστημα 1». Επιλέγω μερικές για να δείτε:

Βλέπω-άρα-αληθεύει Αυτό που «είδαμε με τα μάτια μας» αφήνει βαθύτερη και πιο μόνιμη εντύπωση· αυτό που δεν είδαμε με τα μάτια μας, (συγκριτικά) τείνει να αγνοηθεί.

Υπεργενίκευση Δίνουμε μεγαλύτερη βαρύτητα σε μεμονωμένα περιστατικά (ειδικά αυτά που βλέπουμε γύρω μας), και τείνουμε να αγνοούμε στατιστικά στοιχεία. Επειδή τα «στατιστικά στοιχεία» είναι πολύ αφηρημένα, ενώ τα μεμονωμένα περιστατικά που συμβαίνουν κοντά μας ενισχύονται από το «βλέπω-άρα-αληθεύει».

Φαινόμενο Halo Αυτό το φαινόμενο το γνωρίζουν αρκετά άτομα.

Θεωρία Προοπτικής Η αντίληψη της μεταβολής είναι πιο οξεία από την αντίληψη της κατάστασης. (Θυμηθείτε την ιστορία με τον βάτραχο που ζεσταίνεται αργά-αργά)

Αποστροφή Απωλειών Ο πόνος που νιώθουμε όταν χάνουμε κάτι είναι πολύ μεγαλύτερος από τη χαρά που νιώθουμε αποκτώντας το ίδιο πράγμα.

Λανθασμένη εκτίμηση πιθανοτήτων Το «Σύστημα 1» είναι εξαιρετικά ανίκανο να χειριστεί προβλήματα πιθανοτήτων. Πολλές φορές υπερεκτιμά την πιθανότητα αισιόδοξων γεγονότων· και υποεκτιμά την πιθανότητα απαισιόδοξων γεγονότων. Παρεμπιπτόντως, αυτός είναι και ένας από τους λόγους που οι προγραμματιστές υπολογίζουν συνήθως ανεπαρκείς χρόνους για τα έργα.

Φαινόμενο Αγκύρωσης Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν αυτό το φαινόμενο. Σε λίγο θα το εξηγήσω με ένα παράδειγμα.

Ψευδής αιτιότητα Το «Σύστημα 1» προσπαθεί πάντα να βρει αιτιακές σχέσεις ανάμεσα σε άσχετα πράγματα. Για παράδειγμα, οι «θεωρίες συνωμοσίας» συνδέονται στενά με αυτή τη νοητική πλάνη.

(Προφανώς, η παραπάνω λίστα είναι μόνο ένα μικρό μέρος)

◇Περαιτέρω ανάγνωση

Οι γνωστικές πλάνες χρησιμοποιούνται συχνά για πλύση εγκεφάλου. Σχετικά εκλαϊκευτικά άρθρα:

Έχω επίσης μοιραστεί στον cloud δίσκο μου «Η τέχνη της καθαρής σκέψης (μέρος Α’), Η τέχνη της σοφής δράσης (μέρος Β’)», στο οποίο καταγράφονται πολλές νοητικές πλάνες (πρωτότυπος τίτλος στα αγγλικά: The Art of Thinking Clearly).


★Ο μηχανισμός λειτουργίας του «Συστήματος 2»

Η έρευνα για το «Σύστημα 2» παραμένει ελλιπής, και πολλές πτυχές του εσωτερικού του μηχανισμού δεν έχουν ακόμα αποσαφηνιστεί πλήρως. Σε αυτό το κεφάλαιο θα παρουσιάσω μόνο μερικά σημαντικά στοιχεία που έχουν σχετικά τεκμηριωμένη επιστημονική βάση.

◇Το «Σύστημα 2» πάσχει από σοβαρή【νωχέλεια】

Για αυτό το επιχείρημα, παραθέτω αυτούσια τα λόγια του Καΐνεμαν από το Thinking, Fast and Slow:

Το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Συστήματος 2 είναι ότι όλες του οι δραστηριότητες απαιτούν προσπάθεια, ωστόσο το ίδιο είναι τεμπέλικο. Δεν θέλει να καταβάλλει περισσότερη προσπάθεια από ό,τι είναι απολύτως απαραίτητο — ούτε κατά ένα ελάχιστο.

◇Γιατί υπάρχει τόσο έντονη【νωχέλεια】;

Στη μακραίωνη πορεία της πρωτόγονης κοινωνίας — από το κυνήγι και τη συλλογή έως τη γεωργία — η τροφή ήταν πάντοτε ανεπαρκής. Ακόμα και με την εμφάνιση της γεωργίας, η αφθονία παρέμενε μακρινό όνειρο. Και το «Σύστημα 2» είναι ένας τεράστιος ενεργοβόρος. Η «έλλειψη τροφής» και η «κατανάλωση ενέργειας από το Σύστημα 2» αποτελούσαν λοιπόν μια οξεία αντίθεση. Η λύση περιλάμβανε τα εξής:

  1. Για συνηθισμένες εργασίες, να αναλαμβάνει όσο γίνεται το «Σύστημα 1»
  2. Ακόμα και όταν κάποια εργασία ξεπερνά τις δυνατότητες του «Συστήματος 1» και χρειάζεται το «Σύστημα 2», αυτό πρέπει να 【λειτουργεί με φειδώ】

◇Νοημοσύνη VS Λογικότητα

Ο ψυχολόγος Κιθ Στάνοβιτς (Keith Stanovich), στο βιβλίο του Rationality and Reflective Mind (Λογικότητα και Αναστοχαστικός Νους), εξερεύνησε περαιτέρω το 【Σύστημα 2】. Θεωρεί ότι το «Σύστημα 2» περιλαμβάνει 【δύο είδη νοητικής ικανότητας】, που εγώ αποκαλώ «νοημοσύνη» και «λογικότητα».

Τι εννοούμε με «νοημοσύνη»

Αναφέρεται στην ικανότητα εκτέλεσης σύνθετων υπολογισμών (ο όρος «υπολογισμοί» χρησιμοποιείται εδώ με ευρεία έννοια — όχι μόνο μαθηματικές πράξεις, αλλά και συλλογισμός, ανάλυση, επαγωγή…).

Τι εννοούμε με «λογικότητα»

Με άλλα λόγια, είναι ο βαθμός «επιμέλειας» του «Συστήματος 2». Σύμφωνα με τη θεωρία του Στάνοβιτς: όταν το επίπεδο λογικότητας του «Συστήματος 2» είναι 【χαμηλό】, κατά την επίλυση ενός προβλήματος είναι πιο πιθανό να αποδεχτεί μια 【διαισθητική】 απάντηση· αντίθετα, όταν το επίπεδο λογικότητας είναι 【υψηλό】, ακόμα και αν εντοπιστεί μια 【διαισθητική】 απάντηση, θα ακολουθήσει ένας επιπλέον κύκλος 【επαλήθευσης και αναστοχασμού】.

Παρακάτω είναι ένα κλασικό παράδειγμα από το τρίτο κεφάλαιο του Thinking, Fast and Slow:

Να ένα σχετικά απλό πρόβλημα. Μην κάνεις βαθύτερη ανάλυση — απάντησε με τα πρώτο σου ένστικτο:

Μια ρακέτα και μια μπάλα κοστίζουν συνολικά 1,10 δολάρια. Η ρακέτα κοστίζει 1 δολάριο παραπάνω από τη μπάλα. Πόσο κοστίζει η μπάλα;

Αμέσως σου ήρθε ένας αριθμός στο μυαλό — φυσικά 10 (δηλαδή 10 σεντς). Αυτό που κάνει το πρόβλημα ξεχωριστό είναι ακριβώς αυτό: προκαλεί μια διαισθητική, ελκυστική αλλά λανθασμένη απάντηση. Αν υπολογίσεις, θα δεις ότι αν η μπάλα κοστίζει 10 σεντς, το σύνολο θα ήταν 1,20 δολάρια (μπάλα 10 σεντς, ρακέτα 1,10 δολάρια) — όχι 1,10. Η σωστή απάντηση είναι 5 σεντς. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι όσοι κατέληξαν στη σωστή απάντηση σκέφτηκαν αρχικά και αυτοί την ίδια λάθος απάντηση, αλλά κατόρθωσαν με κάποιον τρόπο να αντισταθούν στον πειρασμό της διαίσθησης.

…Δεκάδες χιλιάδες φοιτητές απάντησαν σε αυτό το πρόβλημα με τη ρακέτα και τη μπάλα, και τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Στο Χάρβαρντ, στο MIT και στο Πρίνστον, πάνω από 50% των φοιτητών έδωσε τη διαισθητική λάθος απάντηση. Σε λιγότερο φημισμένα πανεπιστήμια, πάνω από 80% των φοιτητών απάντησε χωρίς να το επαληθεύσει.

…Αρκούσε μια μικρή προσπάθεια για να αποφευχθεί αυτό το αμήχανο λάθος. Αυτοί που απάντησαν 10 σεντς προφανώς δεν μπήκαν στον κόπο να σκεφτούν, ενώ αυτοί που απάντησαν σωστά είχαν σαφώς ενεργότερο τρόπο σκέψης.

◇Σύνοψη

Αυτό που θέλω να τονίσω είναι: η αποφυγή γνωστικών σφαλμάτων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το επίπεδο «λογικότητας» (επιμέλειας) του «Συστήματος 2».

Φυσικά, η εξοικείωση με τα γνωστικά σφάλματα είναι επίσης πολύ σημαντική. Αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι, ακόμα και αν γνωρίζουν πλήρως αυτά τα σφάλματα, εξακολουθούν να πέφτουν σε παρόμοιες παγίδες. Γιατί; Γιατί η εξοικείωση με τα γνωστικά σφάλματα δεν αναβαθμίζει αυτόματα το επίπεδο «λογικότητας» (επιμέλειας) του «Συστήματος 2».

Πώς, λοιπόν, αναβαθμίζουμε αυτό το επίπεδο; Στα τρία τελευταία κεφάλαια του άρθρου, θα μοιραστώ μερικές προσωπικές εμπειρίες.


★Γιατί είναι τόσο δύσκολο να χρησιμοποιούμε το 【Σύστημα 2】;

Επειδή το «Σύστημα 1» αντιδρά βάσει 【παγιωμένων προτύπων】, η λειτουργία του «Συστήματος 1» δεν μπορεί να χαρακτηριστεί «ανεξάρτητη σκέψη». Με άλλα λόγια, μόνο όταν χρησιμοποιούμε το «Σύστημα 2» για να λύσουμε ένα πρόβλημα, έχουμε το δικαίωμα να το αποκαλούμε 【ανεξάρτητη σκέψη】.

◇Η 【εθιστική φύση】 της «ψυχολογικής ζώνης άνεσης»

Η λειτουργία του «Συστήματος 1» είναι 【χαλαρωτικού】 τύπου. Όταν ο εγκέφαλός σου ενεργοποιεί μόνο το «Σύστημα 1», βρίσκεσαι στη 【ψυχολογική σου ζώνη άνεσης】 (Comfort Zone).

Η «ψυχολογική ζώνη άνεσης» έχει κάποιο είδος 【εθισμού】 — όσο περισσότερο παραμένεις μέσα της, τόσο δυσκολότερο γίνεται να την αφήσεις· και το αντίστροφο επίσης ισχύει.

Έτσι, η «ψυχολογική ζώνη άνεσης» οδηγεί σε ένα 【φαινόμενο Ματθαίου】 (αυτό που κοινώς αποκαλούμε «πόλωση») — όσοι σκέφτονται συχνά, γίνονται όλο και καλύτεροι στη σκέψη· όσοι σκέφτονται σπάνια, δυσκολεύονται όλο και περισσότερο.

◇Η αρχή του βραχυκυκλώματος — το «Σύστημα 2» παρακάμπτεται

Η «αρχή του βραχυκυκλώματος» αποκαλείται μερικές φορές και «αρχή της ελάχιστης προσπάθειας» (αναφέρεται και στο Thinking, Fast and Slow). Σημαίνει: αν κάποια εργασία μπορεί να διεκπεραιωθεί από το «Σύστημα 1», το «Σύστημα 2» δεν ενεργοποιείται καθόλου.

Γιατί υπάρχει αυτή η «αρχή βραχυκυκλώματος»;

  1. Λόγοι 【ταχύτητας】: Το «Σύστημα 2» είναι πολύ αργό. Αφού το «Σύστημα 1» έχει ήδη λύσει το πρόβλημα, ο εγκέφαλος κρίνει περιττή την εμπλοκή του «Συστήματος 2».
  2. Λόγοι 【εξοικονόμησης ενέργειας】: Το «Σύστημα 1» λειτουργεί 【ασυνείδητα】 — δεν χρειάζεται εστίαση προσοχής. Ενώ το «Σύστημα 2» απαιτεί προσοχή και αυτοέλεγχο, καταναλώνοντας σημαντικά ενεργειακά αποθέματα.

Η «αρχή βραχυκυκλώματος» εξηγεί γιατί είναι τόσο δύσκολο να ξεπεραστούν οι προκαταλήψεις. Όταν έχεις σχηματίσει μια 【βαθιά ριζωμένη】 προκατάληψη, αυτή έχει συνήθως ενσωματωθεί ως παγιωμένο πρότυπο στο «Σύστημα 1». Τα εισερχόμενα δεδομένα που ταιριάζουν με αυτό το πρότυπο επεξεργάζονται απευθείας από το «Σύστημα 1» (το «Σύστημα 2» παρακάμπτεται).

◇Η 【παραπλανητική】 επίδραση του «Συστήματος 1» στο «Σύστημα 2»

Σε αυτό το σημείο, θα χρησιμοποιήσω το 【φαινόμενο αγκύρωσης】 ως παράδειγμα. Αυτό το φαινόμενο αναφέρεται σε κάτι εξής: όταν σκέφτεσαι ένα πρόβλημα, ο εγκέφαλος παίρνει σχεδόν τυχαία κάποιο στοιχείο από το περιβάλλον (που μπορεί να είναι εντελώς άσχετο) και το χρησιμοποιεί ως σημείο αναφοράς (δηλαδή ως «άγκυρα»).

Ένα σχετικό ψυχολογικό πείραμα:

Σε δύο ομάδες συμμετεχόντων (Α και Β) δόθηκε ένα ερωτηματολόγιο. Ζητήθηκε να εκτιμήσουν σε τι ηλικία πέθαναν ορισμένοι ιστορικοί. Στα καθίσματα της «ομάδας Α» αναγράφονταν τυχαίοι αριθμοί (μερικές εκατοντάδες ή χιλιάδες — προφανώς άσχετοι με ηλικίες)· τα καθίσματα της «ομάδας Β» δεν είχαν κανέναν αριθμό.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η «ομάδα Α» εκτίμησε ηλικίες σημαντικά υψηλότερες από την «ομάδα Β». Μετά το πείραμα, όταν ρωτήθηκαν οι συμμετέχοντες της ομάδας Α, ένα σημαντικό ποσοστό 【δεν είχε καν προσέξει】 τον αριθμό στο κάθισμά του.

Από αυτό το πείραμα φαίνεται καθαρά: οι πληροφορίες που συλλέγει το «Σύστημα 1» ασυνείδητα επηρεάζουν και το «Σύστημα 2».

Αν νομίζεις ότι το «φαινόμενο αγκύρωσης» εμφανίζεται μόνο σε άγνωστους τομείς, υποτιμάς την ισχύ του. Ένα άλλο πείραμα επέλεξε ως συμμετέχοντες έμπειρους επαγγελματίες της αγοράς ακινήτων, ζητώντας τους να αξιολογήσουν μια ακίνητη περιουσία. Και πάλι χωρίστηκαν σε δύο ομάδες για σύγκριση, και πάλι παρατηρήθηκε το ίδιο «φαινόμενο αγκύρωσης».

Αυτό σημαίνει: ακόμα και σε τομείς που γνωρίζεις πολύ καλά, μπορεί να επηρεαστείς από το φαινόμενο αγκύρωσης.

◇Περιβαλλοντικοί παράγοντες διαταραχής

Οι «εξωτερικές διαταραχές» διακόπτουν τη ροή της σκέψης. Αυτό που θέλω να τονίσω είναι: η «περιβαλλοντική διαταραχή» δεν επηρεάζει εξίσου όλα τα είδη νοητικής δραστηριότητας!

Ο τεχνικός ιδιοφυής Paul Graham, στο βιβλίο Hackers and Painters (Χάκερς και Ζωγράφοι), αναφέρεται στο κατά πόσο διαφορετικά επαγγέλματα ανέχονται τις διαταραχές:

Διαφορετικές εργασίες απαιτούν διαφορετικό βαθμό «αδιάλειπτης συνέχειας». Ένας διορθωτής κειμένων μπορεί να διακοπεί κάθε 15 λεπτά χωρίς μεγάλη απώλεια παραγωγικότητας. Αλλά ένας προγραμματιστής χρειάζεται πολύ μεγαλύτερες περιόδους αδιάκοπης δουλειάς — μερικές φορές χρειάζεσαι μια ολόκληρη ώρα μόνο για να ξετυλίξεις ένα πρόβλημα στο μυαλό σου. Γι’ αυτό, ένα ξαφνικό τηλεφώνημα από το HR που σε ζητάει να συμπληρώσεις μια φόρμα μπορεί να κοστίζει δυσανάλογα πολύ.

Αυτός είναι ο λόγος που οι προγραμματιστές σε κοιτάζουν με εχθρικό βλέμμα όταν τους διακόπτεις και τους ζητάς να στραφούν από την οθόνη τους για να σου απαντήσουν. Η εσωτερική λογική δομή που είχαν χτίσει με κόπο καταρρέει σε κλάσματα του δευτερολέπτου.

Προτεινόμενη ανάγνωση: Peopleware: Productive Projects and Teams

◇Ο παράγοντας χρόνου

Μερικές σύνθετες νοητικές δραστηριότητες απαιτούν σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα συνέχειας. Αν ο χρόνος σου είναι 【κατακερματισμένος】, είναι δύσκολο να μπεις σε αυτή την κατάσταση.

Αυτός είναι και ο λόγος που πολλοί προγραμματιστές είναι νυχτοκουκουβάγιες. Αργά το βράδυ, όταν ησυχάζει ο κόσμος, δεν υπάρχουν πολλές διακοπές — και μπορείς να κωδικοποιείς με πλήρη συγκέντρωση για αρκετές ώρες.


★Πώς να βελτιώσεις τις νοητικές ικανότητες — η σημασία της 【άσκησης】

Η επιμέλεια του «Συστήματος 2» είναι σαν «μύες» — μπορεί να γυμναστεί. Όσο πιο συχνά χρησιμοποιείς το «Σύστημα 2» για σκέψη (ειδικά σύνθετη σκέψη), τόσο πιο ενεργό γίνεται.

◇Παράδειγμα — επιλογή 【περιεχομένου】 ανάγνωσης

Το ψυχαγωγικό περιεχόμενο συνήθως δεν απαιτεί το «Σύστημα 2» — εξ ου και ο όρος «ψυχαγωγικό». Οπότε, να διαβάζεις κατά καιρούς τέτοιο περιεχόμενο δεν είναι πρόβλημα· αν όμως αφιερώνεις το μεγαλύτερο μέρος του ελεύθερου χρόνου σου σε ψυχαγωγικό περιεχόμενο, αυτό βλάπτει τις «νοητικές ικανότητες» — θυμήσου αυτό που αναφέραμε νωρίτερα: η 【εθιστική φύση】 της «ψυχολογικής ζώνης άνεσης».

Για να γυμνάζεις συχνά τις νοητικές σου ικανότητες, χρειάζεσαι να διαβάζεις περισσότερο 【απαιτητικό】 περιεχόμενο.

Συνιστώ ανεπιφύλακτα: να έρχεσαι σε επαφή και να μαθαίνεις σε 【διαφορετικούς τομείς】. Αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί άνετα ως 【ένα βέλος πολλοί στόχοι】 — τα οφέλη περιλαμβάνουν τουλάχιστον:

  1. Η μάθηση σε 【νέους】 τομείς απαιτεί οπωσδήποτε το «Σύστημα 2» — άρα εξασκείς τις νοητικές σου ικανότητες.
  2. Διευρύνεις τον ορίζοντα των γνώσεών σου.
  3. Αν επιλέξεις 【κατάλληλους】 τομείς, ενισχύεις και την 【ανταγωνιστικότητά】 σου.
  4. Όσο περισσότερους νέους τομείς μαθαίνεις, τόσο πιο εύκολα κατακτάς 【τη δεξιότητα της μάθησης】 — και η εκμάθηση νέων τομείς στο μέλλον γίνεται ολοένα πιο αποτελεσματική. (Αυτό είναι ένα 【θετικό ανατροφοδοτικό loop】)

◇Παράδειγμα — επιλογή 【τρόπου】 ανάγνωσης

Στο βιβλίο How to Read a Book αναφέρονται τέσσερα επίπεδα ανάγνωσης, 【από το χαμηλότερο στο υψηλότερο】: βασική ανάγνωση, επιθεωρητική ανάγνωση, αναλυτική ανάγνωση, συνθετική ανάγνωση.

Αυτά τα τέσσερα επίπεδα έχουν σχέση εξάρτησης — κάθε επόμενο επίπεδο στηρίζεται στα προηγούμενα. Συνιστώ να επικεντρωθείς στα 【τελευταία 2 επίπεδα】 — «αναλυτική ανάγνωση» και «συνθετική ανάγνωση». Διότι αυτά τα δύο επίπεδα ενεργοποιούν περισσότερο το «Σύστημα 2» και είναι πιο αποτελεσματικά για την εξαγωγή μαθημάτων.

◇Παράδειγμα — η 【ασθενής】 κριτική σκέψη

Οι άνθρωποι που δεν αγαπούν τη σκέψη έχουν ένα χαρακτηριστικό: κάθε φορά που ακούν μια άποψη/γνώμη/θεωρία που συγκρούεται με τη δική τους, την αγνοούν αμέσως.

Αν θέλεις να βελτιώσεις τις νοητικές σου ικανότητες (ειδικά το «Σύστημα 2»), όταν ακούς άποψη/γνώμη/θεωρία που συγκρούεται με τη δική σου, θα πρέπει να 【σκεφτείς προσεκτικά】: μήπως υπάρχει κάποιο σφάλμα στο επιχείρημα του άλλου; Στην αναζήτηση αυτού του σφάλματος, μη μένεις ικανοποιημένος μόλις βρεις 【ένα】 σφάλμα — προσπάθησε να βρεις 【όλα】 τα σφάλματα.

Στη θεωρία της κριτικής σκέψης, αυτό ονομάζεται «【ασθενής】 κριτική σκέψη».

◇Παράδειγμα — η 【ισχυρή】 κριτική σκέψη

Όταν ακούς άποψη/γνώμη/θεωρία που συγκρούεται με τη δική σου, αφού ολοκληρώσεις την «ασθενή κριτική σκέψη», πρέπει να κάνεις και ένα επιπλέον ερώτημα: μήπως ο άλλος έχει δίκιο και εγώ κάνω λάθος;

«Η κριτική σκέψη 【στον εαυτό σου】» ονομάζεται «【ισχυρή】 κριτική σκέψη». Να φτάσεις σε αυτό το επίπεδο είναι 【πολύ δύσκολο】 — γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι 【δεν θέλουν να αμφισβητούν και να αναστοχάζονται τον εαυτό τους】.

Αλλά αν φτάσεις σε αυτό το επίπεδο, τα οφέλη είναι εμφανή — μπορείς να εξαλείψεις περισσότερες αδυναμίες και ελαττώματα σου.

◇Προτεινόμενη ανάγνωση

Για την «κριτική σκέψη», μπορείς να ανατρέξεις στο Asking the Right Questions: A Guide to Critical Thinking.

Για τη «μάθηση σε νέους τομείς» και τη «διεύρυνση των γνώσεων», μπορείς να ανατρέξεις στο «Πώς να βελτιώσεις τη δομή των γνώσεών σου».


★Πώς να βελτιώσεις τις νοητικές ικανότητες — η σημασία του 【μέσου επικοινωνίας】

Στη σημερινή εποχή του διαδικτύου, πολλοί γνωρίζουν τη «σημασία της πληροφορίας». Δυστυχώς, οι περισσότεροι αγνοούν τη «σημασία του 【μέσου επικοινωνίας】».

◇Το μέσο είναι το μήνυμα

Ο Marshall McLuhan, κορυφαίος της επικοινωνιολογίας, στο εμβληματικό του έργο Understanding Media: The Extensions of Man (Κατανόηση Μέσων — Επεκτάσεις του Ανθρώπου), ένα 【ορόσημο】 στην επικοινωνιολογία, διατρέχει ως βασική ιδέα το: το μέσο είναι το μήνυμα (The medium is the message).

Πριν τον McLuhan, οι μελετητές επικοινωνιολογίας ενδιαφέρονταν μόνο για την επίδραση του 【περιεχομένου】 του μέσου στο κοινό· ο McLuhan ήταν ο πρώτος που ανέδειξε τη μεγάλη σημασία της 【μορφής】 του μέσου (η οποία μπορεί να είναι ακόμα σημαντικότερη από το περιεχόμενο).

Για τη «σημασία της 【μορφής】 του μέσου», θέλω να τονίσω ιδιαίτερα:

Κάποιες μορφές μέσου 【προωθούν】 τη σκέψη· άλλες μορφές μέσου 【αναστέλλουν】 τη σκέψη.

◇Ποια είναι τα μειονεκτήματα των 【παθητικών】 μορφών μέσου;

Ας υποθέσουμε ότι το ίδιο βιβλίο παρουσιάζεται με δύο 【μορφές】 — η μία ως «έντυπο βιβλίο ή ebook»· η άλλη ως «ηχητικό βιβλίο» (audiobook).

Κατά τη 【σωματική ανάγνωση】, είσαι 【ενεργητικός】. Όταν αντιμετωπίσεις δυσκολία κατανόησης ή χρειαστείς περισσόνο χρόνο για σκέψη, μπορείς να ρυθμίσεις τον ρυθμό ανάγνωσης.

Ενώ όταν χρησιμοποιείς 【ηχητικό βιβλίο】, είσαι 【παθητικός】. Για να συμβαδίσεις με τον ρυθμό του ακούσματος, ο εγκέφαλος 【αναστέλλει】 την ενεργοποίηση του «Συστήματος 2» (που, όπως είπαμε, ξεκινά αργά). Οπότε, με το μέσο του 【ηχητικού βιβλίου】, είναι πολύ δύσκολο να σκεφτείς 【εις βάθος】 κατά τη διάρκεια της ακρόασης.

Μερικοί ίσως αντιτείνουν: «Μπορείς να πατήσεις παύση κατά τη διάρκεια του ηχητικού βιβλίου.» Να εξηγήσω γιατί αυτό δεν αρκεί:

  1. Ο ρυθμός επεξεργασίας πληροφοριών διαφέρει από άτομο σε άτομο. Ακόμα και το ίδιο άτομο επεξεργάζεται διαφορετικό περιεχόμενο με διαφορετική ταχύτητα. Αυτή η διαφορά ρυθμού δεν λύνεται με το κουμπί «παύσης».
  2. Αν παραμένεις συνεχώς σε εγρήγορση, έτοιμος ανά πάσα στιγμή να πατήσεις «παύση», έχεις ήδη μοιράσει ένα μέρος της προσοχής σου. Να υπενθυμίσω: η «Willpower/αυτοέλεγχος» είναι ένας 【πολύτιμος πόρος】 (ιδιαίτερα όταν χρειάζεσαι σύνθετη σκέψη).

Αφού μίλησα για το «ηχητικό βιβλίο», ας έρθουμε στο «βίντεο» — το 【βίντεο】 ως μέσο είναι παρόμοιο με το 【ηχητικό βιβλίο】 — κι εκεί βρίσκεσαι σε 【παθητική】 κατάσταση. Πέρα από τα μειονεκτήματα της παθητικότητας, το «βίντεο» ως μορφή μέσου έχει πολλά επιπλέον μειονεκτήματα, τα οποία αναλύονται στο «Γιατί σπάνια βλέπω βίντεο; — μια συζήτηση για τις διαφορές μεταξύ “βίντεο” και “κειμένου” στη γνωστική ψυχολογία».

◇Ποια είναι τα μειονεκτήματα των 【κατακερματισμένων】 μορφών μέσου;

Αφού είδαμε τα μειονεκτήματα της 【παθητικής πρόσληψης】, ας δούμε τα μειονεκτήματα του 【κατακερματισμού】. Αυτό το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα εμφανές στα κοινωνικά δίκτυα (SNS).

Όταν διαβάζεις κατακερματισμένες πληροφορίες, η προσοχή σου αλλάζει συνεχώς μεταξύ διαφορετικών κομματιών πληροφορίας. Αυτή η συνήθεια ανάγνωσης αποδυναμώνει την ικανότητά σου να 【διατηρείς συγκεντρωμένη την προσοχή】. Με τον καιρό, μπορεί να οδηγήσει σε «δυσκολία ανάγνωσης» — επειδή δεν μπορείς να διατηρήσεις την προσοχή σου για μεγάλο διάστημα, δυσκολεύεσαι να διαβάσεις 【εκτεταμένο】 περιεχόμενο (ιδιαίτερα εκτεταμένο και σύνθετο).

◇Γιατί τα 【βιβλία】 είναι καλύτερη μορφή μέσου;

Όταν λέω «τα βιβλία είναι καλύτερο πράγμα», αναφέρομαι στη 【μορφή】 του μέσου «βιβλίο», όχι στο «περιεχόμενο». Τα πλεονεκτήματα των βιβλίων στο επίπεδο της 【πρόσληψης】 περιλαμβάνουν 【τουλάχιστον】 τα εξής:

1. Ενεργητικότητα

Ο αναγνώστης μπορεί να ελέγχει ελεύθερα τον ρυθμό ανάγνωσης, ενεργοποιώντας πλήρως το «Σύστημα 2» για εις βάθος σκέψη.

2. Συστηματικότητα

Όταν θέλεις να κατακτήσεις έναν νέο τομέα, χρειάζεσαι μια 【συστηματική】 κατανόηση των γνώσεών του. Τα βιβλία υπερέχουν σαφώς έναντι άλλων μορφών μέσου. Όσο πιο σύνθετος είναι ο τομέας, τόσο πιο εμφανής είναι η υπεροχή των βιβλίων στη 【συστηματικότητα】.

3. Βαθύτητα

Μερικά θέματα έχουν κάποιο βάθος/πολυπλοκότητα που είναι δύσκολο να αναλυθεί επαρκώς σε σύντομο κείμενο. Το Twitter έχει όριο χαρακτήρων, το blog έχει άτυπο όριο, τα φόρουμ και οι πλατφόρμες ερωτοαπαντήσεων παρομοίως. Σε σύγκριση με αυτές τις μορφές μέσου, τα βιβλία δεν έχουν 【κανένα】 όριο χαρακτήρων.


★Πώς να βελτιώσεις τις νοητικές ικανότητες — η σημασία του 【ενδιαφέροντος】

Υπάρχει ένα ρητό: το ενδιαφέρον είναι ο καλύτερος δάσκαλος. Στο τελευταίο κεφάλαιο αυτού του άρθρου, θα μιλήσω για τον ρόλο του «ενδιαφέροντος» στη βελτίωση των νοητικών ικανοτήτων.

◇Τι είναι το «ενδιαφέρον»;

Υπάρχουν πολλές διαφορετικές — μερικές φορές και εσφαλμένες — αντιλήψεις για τον όρο «ενδιαφέρον». Συνιστώ να διαβάσεις πρώτα το «Τι είναι τα 【πραγματικά】 ενδιαφέροντα; Και ποια είναι τα οφέλη τους;».

◇Από το «ενδιαφέρον» στη Dopamine

Προηγουμένως ανέφερα τη «γνωστική επιβάρυνση». Αυτή η επιβάρυνση καταναλώνει Willpower/αυτοέλεγχο. (Για Ν-οστή φορά τονίζω: η «Willpower/αυτοέλεγχος» είναι ένας 【πολύτιμος πόρος】)

Το πλεονέκτημα του ενδιαφέροντος είναι: όταν ασχολείσαι με κάτι που σε ενδιαφέρει, βιώνεις μια 【ευχαρίστηση】 (η ευχαρίστηση αυτή προέρχεται από τον νευροδιαβιβαστή 【Dopamine】 που εκκρίνει ο εγκέφαλος). «Η ευχαρίστηση της Dopamine» βοηθά στο να αντισταθμίσει την ένταση και το ψυχολογικό άγχος που προκαλεί η γνωστική επιβάρυνση. Έτσι, ο πολύτιμος πόρος σου εξοικονομείται.

Πότε, λοιπόν, πρέπει να χρησιμοποιείς αυτόν τον πολύτιμο πόρο της Willpower/αυτοέλεγχου;

  • Τα 【απλά】 πράγματα (που δεν απαιτούν σύνθετη σκέψη, το αναλαμβάνει ήδη το «Σύστημα 1») δεν καταναλώνουν ιδιαίτερα τη Willpower/αυτοέλεγχο·
  • Τα 【ασήμαντα】 πράγματα δεν αξίζουν αυτόν τον πόρο·
  • Τα 【σημαντικά】 πράγματα που απαιτούν 【σύνθετη σκέψη】 χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: πρώτη, «αυτά που σε ενδιαφέρουν»· δεύτερη, «αυτά που δεν σε ενδιαφέρουν».

Για να μεγιστοποιήσεις την αποτελεσματικότητα της Willpower/αυτοέλεγχου, χρησιμοποιείς αυτόν τον πόρο μόνο για τη 【δεύτερη κατηγορία】· για την πρώτη κατηγορία, αφήνεις τη «Dopamine» να αντισταθμίσει το άγχος της γνωστικής επιβάρυνσης.

◇Από το «ενδιαφέρον» στο Flow

Απλά, το «Flow» σημαίνει: όταν ασχολείσαι με κάποια δραστηριότητα, φτάνεις σε μια κατάσταση 【πλήρους απορρόφησης】, σαν να έχεις ξεχάσει τον εαυτό σου.

Το 【πλεονέκτημα】 του Flow είναι: όταν βρίσκεσαι σε αυτή την κατάσταση, δεν υπάρχει γνωστική επιβάρυνση, και επιπλέον βιώνεις μια υπέροχη εμπειρία (υψηλό επίπεδο ενθουσιασμού και ικανοποίησης).

Στον αρχαίο βουδισμό ή στη γιόγκα υπάρχουν παρόμοιες περιγραφές. Η σύγχρονη ψυχολογία έχει μελετήσει αυτό το φαινόμενο. Ο όρος «Flow» προέρχεται από τον ψυχολόγο Mihaly Csikszentmihalyi — την αυθεντία στη μελέτη αυτού του φαινομένου.

Ο Csikszentmihalyi πρότεινε το παρακάτω 【μοντέλο «δεξιότητας-πρόκλησης»】: όταν στον τομέα σου φτάσεις σε 【υψηλό επίπεδο δεξιοτήτων】, ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζεις 【υψηλής δυσκολίας πρόκληση】 σε αυτόν τον τομέα, τότε 【μπορεί να】 επιτύχεις την «κατάσταση Flow» (εδώ λέω «πιθανότητα» και όχι «βεβαιότητα»).

(Στο πρωτότυπο κείμενο υπάρχει εδώ ένα διάγραμμα μοντέλου «δεξιότητα-πρόκληση» για το Flow, από το λήμμα «Flow» της Βικιπαίδειας)

Αυτό που θέλω να τονίσω είναι η σχέση του «Flow» με το ενδιαφέρον. Όσο μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχεις για έναν τομέα, τόσο πιο πιθανό είναι να φτάσεις ταυτόχρονα στο ανώτατο επίπεδο και στις δύο διαστάσεις του παραπάνω μοντέλου. Χωρίς 【ενδιαφέρον】, μπορεί να επιτύχεις την κατάσταση Flow, αλλά κατά τη γνώμη μου είναι 【λιγότερο】 πιθανό.

Προτεινόμενη ανάγνωση (και τα δύο από τον Mihaly Csikszentmihalyi):

◇Το 【θετικό ανατροφοδοτικό loop】 που παράγει το «ενδιαφέρον»

Στις δύο προηγούμενες υποενότητες αναφέρθηκα στη «Dopamine» και στο «Flow». Και τα δύο βοηθούν στο να 【εξαλείψεις τη γνωστική επιβάρυνση】.

Αφού εξαλειφθεί αυτή η επιβάρυνση, (στον τομέα που σε ενδιαφέρει) είναι πιο εύκολο να σκέφτεσαι 【παρατεταμένα】 και 【σύνθετα】. Έτσι η ικανότητά σου σε αυτόν τον τομέα βελτιώνεται σημαντικά. Αυτό με τη σειρά του ενισχύει περαιτέρω το ενδιαφέρον σου για τον τομέα (που φέρνει ακόμα περισσότερο Flow και Dopamine).

Αυτό είναι αυτό που αποκαλώ 【θετικό ανατροφοδοτικό loop】.


Σχετικά άρθρα στο blog μου (απαιτούν VPN για πρόσβαση):


Edit page
Share this post:

Next Post
Ήμουν ενθουσιασμένος να γράφω προγράμματα. Ακόμα είμαι. Και θα είμαι.